जलनिर्झरसंह्रादं नानाधातुकभूतलम् । गैरिकादिकसद्धातु लाक्षारंगविराजितम्
त्या डोंगरावर जलप्रपातांचा गडगडाट ऐकू येत होता, विविध धातूंच्या खडकांनी बनलेली भूमी होती आणि गेरू, लाह्याच्या रंगांनी तो शोभून दिसत होता.
यत्र सिद्धांगनाः सिद्धैः संक्रीडंत्यकुतोभयाः । गंधर्वाप्सरसो नागा यत्र क्रीडंति लीलया
तेथे सिद्ध स्त्रिया सिद्धांसोबत निर्भयपणे खेळत असतात. तिथे गंधर्व, अप्सरा आणि नाग आपल्याच मर्जीत रममाण होतात.
गंगातरंगसंस्पर्श शीतवायुनिषेवितम् । वीणारणद्धंसशुकक्वणसुंदरशोभितम्
गंगेच्या लाटांचा स्पर्श आणि थंड वाऱ्याचा शीतलपणा लाभलेला तो प्रदेश वीणा, हंस आणि पोपट यांच्या गोड आवाजांनी सुंदर दिसत होता.
पर्वतं वीक्ष्य शत्रुघ्न उवाच सुमतिं त्विदम् । तद्दर्शनसमुद्भूत विस्मयाविष्टमानसः
तो डोंगर पाहून, त्या देखाव्याने मन थक्क झालेले शत्रुघ्न सुमतीला म्हणाला.
कोऽयं महागिरिवरो विस्मापयति मे मनः । महारजतसत्प्रस्थो मार्गे राजति मेऽद्भुतः
हा कोणता अद्भुत आणि महान डोंगर आहे, जो माझ्या मनाला आश्चर्यचकित करतो आणि मोठ्या चांदीच्या पठारांनी मार्गावर झळकत आहे?
अत्र किं देवतावासो देवानां क्रीडनस्थलम् । यदेतन्मनसः क्षोभं करोति श्रीसमुच्चयैः
हे देवतांचे निवासस्थान आहे का, की देवांचा खेळाचा परिसर आहे? कारण याच्या वैभवामुळे माझ्या मनात हलचल निर्माण होते.
इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद सुमतिस्तदा । वक्ष्यमाणगुणागार रामचंद्र पदाब्जधीः
हे शब्द ऐकून, सुमतीने रामचंद्राच्या चरणकमळांमध्ये मन लावून, पुढे सांगायच्या गुणांचे स्मरण करत उत्तर दिले.
नीलोऽयं पर्वतो राजन्पुरतो भाति भूमिप । मनोहरैर्महाशृङ्गैः स्फाटिकाग्रैः समंततः
राजा, हा नील पर्वत तुझ्या समोर उजळून दिसतो आहे. सर्व बाजूंनी सुंदर, मोठ्या आणि स्फटिकाने झळाळणाऱ्या शिखरांनी सजलेला आहे.
एनं पश्यंति नो पापाः परदाररता नराः । विष्णोर्गुणगणान्ये वै न मन्यंते नराधमाः
जे पुरुष परस्त्रीमध्ये आसक्त असतात किंवा जे नीच पुरुष विष्णूच्या गुणांना मान देत नाहीत, त्यांना हा पर्वत दिसत नाही.
श्रुतिस्मृतिसमुत्थं ये धर्मं सद्भिः सुसाधितम् । न मन्यंते स्वबुद्धिस्थ हेतुवादविचारणाः
जे लोक स्वतःच्या बुद्धीवर आणि तर्कावरच विसंबून, श्रुती-स्मृतीने सांगितलेल्या आणि सज्जनांनी आचरलेल्या धर्माला मानत नाहीत, त्यांनाही हेच लागू आहे.
नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः । यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः
जे निळ किंवा लाह्याचा व्यापार करतात, किंवा जो ब्राह्मण तूप वगैरे विकतो किंवा मद्य बनवतो, तेही असेच लोक आहेत.
कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने । विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः
जो वडील लोभापोटी आपल्या रूपवान मुलीचा योग्य घरात विवाह न लावता, तिला विकतो, तो पापाने अंध झालेला असतो.
पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः । स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः
जो पुरुष चांगल्या घरातील सुसंस्कृत पत्नीला कलंकित करतो, किंवा गोड पदार्थ स्वतः खातो आणि आपल्या नातेवाईकांना देत नाही,
भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः । कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः
किंवा जो ब्राह्मणासाठी वेगळा स्वयंपाक करतो, किंवा त्याच्याकडे दूधभात किंवा खीर असतानाही मागणाऱ्याला देत नाही, असा माणूस वाईट मनाचा असतो.
अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् । अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः
जे अतिथींचा, जे उन्हाने तापलेले आहेत, अपमान करतात, जे आकाशात हात उंचावतात, आणि जे विश्वासघात करतात—
न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः । असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः
हे महराज रघुनाथ, जे लोक पाठ फिरवतात, त्यांना हा पुण्यशाली आणि सुंदर पर्वत, जो उत्तम पुरुषांनी शोभलेला आहे, दिसत नाही.
पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः
हा पर्वत पाहताना मन मोहून टाकतो आणि त्याचे दर्शन सर्वांना पवित्र करते; येथे देवांच्या मुकुटांनी पूजलेले चरण असलेला तोच उभा आहे.
पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः । श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम्
पुण्यवान लोकांना ज्याचे दर्शन घ्यावेसे वाटते, पुण्य देणारा, असा पुरुषोत्तम—ज्याला वेद 'हे नाही, ते नाही' असे म्हणतात, पण तरीही ओळखू शकत नाहीत.
यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् । वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः
ज्याच्या चरणांची धूळ इंद्रासारख्या देवांना मिळवायची आहे, पण ती फारच दुर्मिळ आहे; ज्याला ज्ञानी लोक उपनिषदांसारख्या निर्दोष ग्रंथांच्या वचनांनी ओळखतात.
सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः । आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना
तोच श्रीमंत नीलशैलावर, म्हणजे या निळ्या पर्वतावर, पुरुषोत्तम वास करतो; या पर्वतावर चढून, नमस्कार करून आणि सत्कर्मांनी पूजा केल्यावर—
नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
राजा, येथे नैवेद्य खाल्ल्यानंतर मनुष्याला चतुर्भुज रूप प्राप्त होते; येथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते.
तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः
हे महराज, सर्व आश्चर्यांनी भरलेली रत्नग्रीव राजाची आणि त्याच्या कुटुंबाची गोष्ट ऐका.
चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् । आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता
त्याने देव-दानवांनाही दुर्मिळ असलेले चतुर्भुज रूप मिळवले; कांची नावाचे एक नगर होते, जे जगात प्रसिद्ध होते.
महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना । यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम्
तेथे मोठ्या लोकांचा समुदाय, बलाढ्य सैन्य आणि वाहने होती; जिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण राहायचे, जे सहा कर्तव्ये निष्ठेने पार पाडायचे.
सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः । क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः
सर्व प्राण्यांच्या भल्यासाठी झटणारे, रामभक्तीत आसक्त असणारे; क्षत्रिय रणांगणातही न पळणारे, खरे योद्धे होते.
परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः
ते परस्त्री, परधन आणि दुसऱ्याला त्रास देणे यापासून दूर राहायचे; वैश्य लोक सावकारी, शेती आणि प्रामाणिक व्यापार करायचे.
कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा । शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः
ते नेहमी रघुनाथाच्या चरणकमळांवर प्रेम करायचे; शूद्र लोक ब्राह्मणांची सेवा करून आपले दिवस-रात्र व्यतीत करायचे.
कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः । प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै
ते सतत 'राम, राम' असे जिभेच्या टोकावर उच्चारायचे; येथे सामान्य लोकही मनाने पाप करत नसत.
दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः । वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः
दान, दया, संयम आणि सत्य हे नेहमी तिथे टिकून होते; कोणताही निष्पाप माणूस दुसऱ्याला दुखावणारे बोल कधीच बोलत नसे.
न पारक्ये धने लोभं कुर्वंति न हि पातकम् । एवं प्रजा महाराज रत्नग्रीवेण पाल्यते
ते परधनावर कधीच लोभ करत नसत, ना कधी पाप करत; अशा प्रकारे रत्नग्रीव राजाने प्रजा सांभाळली होती, हे महराज.