शत्रुघ्नोऽमात्यवर्येण सुमत्याख्येन संयुतः । पृष्ठतोऽनुजगामाशु रथेन हयशोभिना
शत्रुघ्न, सुमती नावाच्या श्रेष्ठ अमात्याबरोबर, सुंदर घोड्यांनी सजवलेल्या रथात, लवकर मागून गेला.
गच्छन्वाजीपुरं प्राप्तो विमलाख्यस्य भूपतेः । रत्नातटाख्यं च जनैर्हृष्टपुष्टैः समाकुलम्
जात असताना, तो विमल नावाच्या राजाने राज्य केलेल्या वाजी नगरीत आणि रत्नतट नावाच्या, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी भरलेल्या ठिकाणी पोहोचला.
स सेवकादुपश्रुत्य रघुनाथ हयोत्तमम् । पुरोंतिके हि संप्राप्तं सर्वयोधसमन्वितम्
तेथे सेवकांकडून त्याला समजले की, रघुनाथाचा उत्तम अश्व आणि सर्व योद्धे नगराच्या प्रवेशद्वारावर आले आहेत.
तदा गजानां सप्तत्या चंद्रवर्णसमानया । अश्वानामयुतैः सार्धं रथानां कांचनत्विषाम्
मग, चंद्रासारख्या रंगाचे सत्तर हत्ती, दहा हजार घोडे आणि सोन्यासारखे चमकणारे रथ यांच्यासह तो पुढे गेला.
सहस्रेण च संयुक्तः शत्रुघ्नं प्रति जग्मिवान् । शत्रुघ्नं स नमस्कृत्य सर्वान्प्राप्तान्महारथान्
हजार सैनिकांसह तो शत्रुघ्नाजवळ गेला. शत्रुघ्नाला वंदन करून, त्याने आलेल्या सर्व महाबलवानांना नमस्कार केला.
वसुकोशं धनं सर्वं राज्यं तस्मै निवेद्य च । किं करोमीति राजा तं जगाद पुरतः स्थितः
वसुकोष, सर्व धन आणि राज्य त्याच्यासमोर ठेवून, तो राजा पुढे उभा राहून म्हणाला, "मी काय करू?"
राजापि तं स्वीयपदे प्रणम्रं । दोर्भ्यां दृढं संपरिषस्वजे महान् । जगाम साकं तनये स्वराज्यं । निक्षिप्य सर्वं बहुधन्विभिर्वृतः
राजाने आपल्या जागी त्याला वाकून नमस्कार केला आणि दोन्ही हातांनी घट्ट मिठी मारली. मग अनेक धनाढ्यांसह, सर्व काही सुपूर्त करून, तो आपल्या मुलासह आपल्या राज्यात गेला.
रामचंद्राभिधां श्रुत्वा सर्वश्रुतिमनोहराम् । सर्वे प्रणम्य तं वाहं ददुर्वसुमहाधनम्
"रामचंद्र" हे सर्वांना आनंद देणारे नाव ऐकून, सर्वांनी वाकून त्याला ते धन आणि मोठा खजिना अर्पण केला.
राजानं पूजयित्वा तु शत्रुघ्नः परया मुदा । सेनया सहितोऽगच्छद्वाजिनः पृष्ठतस्तदा
राजाचा सन्मान करून, शत्रुघ्न मोठ्या आनंदाने आपल्या सैन्यासह निघाला, त्या वेळी घोडा मागून चालत होता.
एवं स गच्छंस्तन्मार्गे पर्वताग्र्यं ददर्श ह । स्फाटिकैः कानकै रौप्यै राजितं प्रस्थराजिभिः
त्या मार्गाने जात असताना त्याला एक उंच डोंगर दिसला, जो स्फटिक, सोने आणि चांदीने सजलेला होता आणि तेजस्वी दगडांच्या फरशींनी मढवलेला होता.
जलनिर्झरसंह्रादं नानाधातुकभूतलम् । गैरिकादिकसद्धातु लाक्षारंगविराजितम्
त्या डोंगरावर जलप्रपातांचा गडगडाट ऐकू येत होता, विविध धातूंच्या खडकांनी बनलेली भूमी होती आणि गेरू, लाह्याच्या रंगांनी तो शोभून दिसत होता.
यत्र सिद्धांगनाः सिद्धैः संक्रीडंत्यकुतोभयाः । गंधर्वाप्सरसो नागा यत्र क्रीडंति लीलया
तेथे सिद्ध स्त्रिया सिद्धांसोबत निर्भयपणे खेळत असतात. तिथे गंधर्व, अप्सरा आणि नाग आपल्याच मर्जीत रममाण होतात.
गंगातरंगसंस्पर्श शीतवायुनिषेवितम् । वीणारणद्धंसशुकक्वणसुंदरशोभितम्
गंगेच्या लाटांचा स्पर्श आणि थंड वाऱ्याचा शीतलपणा लाभलेला तो प्रदेश वीणा, हंस आणि पोपट यांच्या गोड आवाजांनी सुंदर दिसत होता.
पर्वतं वीक्ष्य शत्रुघ्न उवाच सुमतिं त्विदम् । तद्दर्शनसमुद्भूत विस्मयाविष्टमानसः
तो डोंगर पाहून, त्या देखाव्याने मन थक्क झालेले शत्रुघ्न सुमतीला म्हणाला.
कोऽयं महागिरिवरो विस्मापयति मे मनः । महारजतसत्प्रस्थो मार्गे राजति मेऽद्भुतः
हा कोणता अद्भुत आणि महान डोंगर आहे, जो माझ्या मनाला आश्चर्यचकित करतो आणि मोठ्या चांदीच्या पठारांनी मार्गावर झळकत आहे?
अत्र किं देवतावासो देवानां क्रीडनस्थलम् । यदेतन्मनसः क्षोभं करोति श्रीसमुच्चयैः
हे देवतांचे निवासस्थान आहे का, की देवांचा खेळाचा परिसर आहे? कारण याच्या वैभवामुळे माझ्या मनात हलचल निर्माण होते.
इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद सुमतिस्तदा । वक्ष्यमाणगुणागार रामचंद्र पदाब्जधीः
हे शब्द ऐकून, सुमतीने रामचंद्राच्या चरणकमळांमध्ये मन लावून, पुढे सांगायच्या गुणांचे स्मरण करत उत्तर दिले.
नीलोऽयं पर्वतो राजन्पुरतो भाति भूमिप । मनोहरैर्महाशृङ्गैः स्फाटिकाग्रैः समंततः
राजा, हा नील पर्वत तुझ्या समोर उजळून दिसतो आहे. सर्व बाजूंनी सुंदर, मोठ्या आणि स्फटिकाने झळाळणाऱ्या शिखरांनी सजलेला आहे.
एनं पश्यंति नो पापाः परदाररता नराः । विष्णोर्गुणगणान्ये वै न मन्यंते नराधमाः
जे पुरुष परस्त्रीमध्ये आसक्त असतात किंवा जे नीच पुरुष विष्णूच्या गुणांना मान देत नाहीत, त्यांना हा पर्वत दिसत नाही.
श्रुतिस्मृतिसमुत्थं ये धर्मं सद्भिः सुसाधितम् । न मन्यंते स्वबुद्धिस्थ हेतुवादविचारणाः
जे लोक स्वतःच्या बुद्धीवर आणि तर्कावरच विसंबून, श्रुती-स्मृतीने सांगितलेल्या आणि सज्जनांनी आचरलेल्या धर्माला मानत नाहीत, त्यांनाही हेच लागू आहे.
नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः । यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः
जे निळ किंवा लाह्याचा व्यापार करतात, किंवा जो ब्राह्मण तूप वगैरे विकतो किंवा मद्य बनवतो, तेही असेच लोक आहेत.
कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने । विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः
जो वडील लोभापोटी आपल्या रूपवान मुलीचा योग्य घरात विवाह न लावता, तिला विकतो, तो पापाने अंध झालेला असतो.
पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः । स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः
जो पुरुष चांगल्या घरातील सुसंस्कृत पत्नीला कलंकित करतो, किंवा गोड पदार्थ स्वतः खातो आणि आपल्या नातेवाईकांना देत नाही,
भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः । कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः
किंवा जो ब्राह्मणासाठी वेगळा स्वयंपाक करतो, किंवा त्याच्याकडे दूधभात किंवा खीर असतानाही मागणाऱ्याला देत नाही, असा माणूस वाईट मनाचा असतो.
अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् । अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः
जे अतिथींचा, जे उन्हाने तापलेले आहेत, अपमान करतात, जे आकाशात हात उंचावतात, आणि जे विश्वासघात करतात—
न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः । असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः
हे महराज रघुनाथ, जे लोक पाठ फिरवतात, त्यांना हा पुण्यशाली आणि सुंदर पर्वत, जो उत्तम पुरुषांनी शोभलेला आहे, दिसत नाही.
पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः
हा पर्वत पाहताना मन मोहून टाकतो आणि त्याचे दर्शन सर्वांना पवित्र करते; येथे देवांच्या मुकुटांनी पूजलेले चरण असलेला तोच उभा आहे.
पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः । श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम्
पुण्यवान लोकांना ज्याचे दर्शन घ्यावेसे वाटते, पुण्य देणारा, असा पुरुषोत्तम—ज्याला वेद 'हे नाही, ते नाही' असे म्हणतात, पण तरीही ओळखू शकत नाहीत.
यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् । वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः
ज्याच्या चरणांची धूळ इंद्रासारख्या देवांना मिळवायची आहे, पण ती फारच दुर्मिळ आहे; ज्याला ज्ञानी लोक उपनिषदांसारख्या निर्दोष ग्रंथांच्या वचनांनी ओळखतात.
सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः । आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना
तोच श्रीमंत नीलशैलावर, म्हणजे या निळ्या पर्वतावर, पुरुषोत्तम वास करतो; या पर्वतावर चढून, नमस्कार करून आणि सत्कर्मांनी पूजा केल्यावर—