मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे
'मी भीतीपोटी खोटं बोललो, गुरुद्रोहाच्या हेतूने नाही. म्हणून, धर्मरत्ना, माझ्यावर दया करा.'
तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः
मग त्या ऋषींनी दयाळूपणाने अग्नीवर कृपा केली आणि म्हणाले, 'तू सर्व काही भक्षण करशील, पण तरीही शुद्ध राहशील.'
गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः
पोटातून पडलेल्या त्या मुलाचं जन्मसंस्कार वगैरे सर्व विधी, शुभ कुश घेऊन, त्या पुण्यवान ब्राह्मणाने नीट पार पाडले.
च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्
तो मुलगा पडला म्हणून सर्व तपस्वी त्याला 'च्यवन' म्हणू लागले. तो हळूहळू वाढू लागला, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तसा.
स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः
तो सर्व शिष्यांसह, तपश्चर्येचं सामर्थ्य लाभलेला, जगाला पावन करणाऱ्या रेवा नदीवर तप करायला गेला.
गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ
तो तिथे जाऊन दहा हजार वर्षे कठोर तप करीत राहिला. त्याच्या खांद्यावर, वाळवीच्या घरावर शोभणारी, दोन किंशुकाची झाडं उगवली.
मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः
काही हरणं उत्सुकतेने त्याच्या अंगावर येऊन अंग खाजवू लागली, पण तो प्रचंड तपामुळे काहीच जाणवू शकला नाही.
कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः
एकदा मनू राजाने तीर्थयात्रेचा निर्धार केला आणि आपल्या कुटुंबासह, बलाढ्य लोकांच्या मोठ्या समूहासह, रेवा नदीकडे निघाला.
तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये
तिथे त्या महानदीत स्नान करून, पितरांना आणि देवांना तृप्त करून, त्याने विष्णूच्या संतोषासाठी ब्राह्मणांना दान दिले.
तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा
त्याची सुंदर कन्या, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेली, सख्या मैत्रिणींसह त्या वनात इकडे तिकडे फिरत होती.
तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा
ती मोठ्या झाडाखाली शोभणारे वाळवीचे घर पाहून थांबली आणि तिथे एक स्थिर, न हलणारे तेज तिने पाहिले.
गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता
ती जवळ जाऊन काड्यांनी ते वाळवीचं घर टोचू लागली, आणि रक्त वाहू लागलं. हे पाहून राजकन्या फारच दुःखी आणि व्याकुळ झाली.
न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा
पापाच्या भीतीने तिने आई-वडिलांना काहीच सांगितले नाही; ती स्वतःच मनात घाबरून आणि दुःखी होऊन रडू लागली.
तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः
मग, राजन, पृथ्वी हलली, आकाशातून उल्का पडली, सर्व दिशांना धूर पसरला, आणि सूर्याभोवती वलय दिसू लागले.
तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा
त्या वेळी राजाचे घोडे हरवले, अनेक हत्ती मरून पडले, मौल्यवान रत्ने असलेलं धन नष्ट झालं, आणि लोकांत भांडणं सुरू झाली.
तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम्
हे सर्व पाहून राजा घाबरला आणि मनात अस्वस्थ झाला. त्याने लोकांना विचारले, 'कोणत्या तरी माणसाने ऋषींचा अपराध केला आहे का?'
पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः
मधल्या लोकांकडून आपल्या मुलीच्या वागणुकीची बातमी समजल्यावर, तो राजा फारच दुःखी मनाने, आपल्या मोठ्या सैन्य आणि रथांसह तिथे गेला.
तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु
त्या महान तपस्वी ऋषीला पाहून, त्याच्या कठोर तपामुळे प्रभावित होऊन, त्याने त्याची स्तुती केली आणि म्हणाला, 'हे श्रेष्ठ मुनी, कृपा करा.'
तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत्
त्याच्या या वागणुकीवर समाधानी होऊन, त्या महान तपस्वी ऋषीने सांगितले, 'हे सर्व अनर्थ तुझ्या मुलीच्या कृतीमुळेच झाले आहेत, हे जाण.'
तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न
हे महाबली राजा, तुझ्या मुलीने डोळा फुटवला आणि त्यातून पुष्कळ रक्त वाहिले; तुला ओळखूनही तिने काहीच बोलले नाही.
तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः
म्हणून, हे महाबली राजा, तुझ्या मुलीचे मला योग्य रीतीने दान करावे लागेल; मग हे सर्व अनर्थ शांत होतील, यात शंका नाही.
तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् । ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम्
हे ऐकून, राजा जरी दुःखी असला तरी, आपल्या कुल, रूप आणि चांगल्या स्वभावाने युक्त असलेल्या कन्येला त्या दूरदृष्टी असलेल्या ऋषीला दिले.
दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना । तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः
राजाने ही कमलनयनी कन्या दिल्यावर, सर्व अनर्थ शांत झाले आणि मुनी तिथून निघून गेला.
राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे । प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः
राजाने आपली कन्या त्या तपस्वी ऋषीला दिल्यावर, दयाळू असला तरी दुःखी मनाने पुन्हा आपल्या नगरीत परतला.
शेष उवाच। शत्रुघ्नश्च्यवनस्याथ दृष्ट्वाऽचिंत्यं तपोबलम् । प्रशशंस तपो ब्राह्मं सर्वलोकैकवंदितम्
शेष म्हणतो: मग शत्रुघ्नाने, च्यवन ऋषीच्या अद्भुत तपशक्तीचे दर्शन घेऊन, सर्व लोकांनी पूजिलेल्या त्या ब्राह्मणाच्या तपाचे कौतुक केले.
अहो पश्यत योगस्य सिद्धिं ब्राह्मणसत्तमे । यः क्षणादेव दुष्प्रापं तद्विमानमचीकरत्
'अहो, या श्रेष्ठ ब्राह्मणात योगाची किती कमाल सिद्धी आहे! क्षणातच दुर्मिळ असे विमान त्याने निर्माण केले.'
क्व भोगसिद्धिर्महती मुनीनाममलात्मनाम् । क्व तपोबलहीनानां भोगेच्छा मनुजात्मनाम्
शुद्ध अंतःकरण असलेल्या मुनींना मिळणारा मोठा आनंद कुठे, आणि तपशक्ती नसलेल्या माणसांना येणारी भोगांची इच्छा कुठे!
इति स्वगतमाशंसञ्छत्रुघ्नश्च्यवनाश्रमे । क्षणं स्थित्वा जलं पीत्वा सुखसंभोगमाप्तवान्
अशा विचारात शत्रुघ्न च्यवन ऋषींच्या आश्रमात थोडा वेळ उभा राहिला, पाणी प्याला आणि मोठा आनंद अनुभवला.
हयस्तस्याः पयोष्ण्याख्या नद्याः पुण्यजलात्मनः । पयः पीत्वा ययौ मार्गे वायुवेगगतिर्महान्
मग त्या पुण्यवान पयोष्णी नदीचे पाणी प्यायल्यावर, तो वाऱ्याच्या वेगाने पुढे निघून गेला.
योधास्तन्निर्गमं दृष्ट्वा पृष्ठतोऽनुययुस्तदा । हस्तिभिः पत्तिभिः केचिद्रथैः केचन वाजिभिः
त्याच्या प्रस्थानाचे दृश्य पाहून, काही सैनिक हत्तीवर, काही पायदळात, काही रथांवर आणि काही घोड्यांवर मागून गेले.