तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः
त्याच वेळी यज्ञाचा नाश करण्यासाठी दमन नावाचा बलाढ्य राक्षस आला आणि मोठ्या आवाजात भीतीदायक शब्द बोलू लागला.
कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः
तो रागाने पुन्हा पुन्हा विचारू लागला – ऋषींचा नातेवाईक कुठे आहे? त्यांची निष्पाप पत्नी कुठे आहे?
तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम्
तेव्हा अग्नीने, राक्षसामुळे भीती आली आहे हे ओळखून, ऋषींच्या अंतःपुरात असलेल्या निष्कलंक पत्नीला दाखवले.
जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे
राक्षसाने तिचा रडता रडता, जशी घार एखाद्या पक्ष्याला उचलते तशी, तीला उचलून नेले. ती ओरडू लागली – 'भृगु, तपस्व्यांच्या नाथा, वाचवा, वाचवा!'
एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम्
ती दु:खी होऊन ओरडत असताना, त्या दुष्ट राक्षसाने तिला धरून बाहेर नेले आणि कठोर शब्दांनी तिला त्रास दिला.
ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः
मग तीला मोठ्या भीतीने ग्रासले असताना, तिच्या उदरातून एक मुलगा पडला, ज्याचे डोळे अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते.
तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि
त्या मुलाने राक्षसाला सांगितले – 'तू लगेच जाऊ नकोस, वाईट बुद्धीच्या राक्षसा, राख हो! कारण सती स्त्रीला स्पर्श केल्यावर तुला काहीही चांगले मिळणार नाही.'
इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः
असे ऐकताच तो राक्षस लगेच पडला आणि त्याचे शरीर राख झाले. मग ती माता आपले बाळ घेऊन, मनात अस्वस्थता घेऊन, आश्रमात परतली.
भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक
भृगुंना अग्नीने काय केलं ते समजल्यावर, तो प्रचंड रागावला आणि शाप देत म्हणाला, 'तू सर्व काही भक्षण करणारा होशील, आणि दुष्टांचा शत्रू म्हणून ओळखला जाशील.'
तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते
त्या शापामुळे अग्नी फार दुःखी झाला. तो लगेच भृगुंच्या पायांवर पडला आणि विनवू लागला, 'माझ्यावर कृपा करा, प्रभो, दयासागर, महात्मा!'
मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे
'मी भीतीपोटी खोटं बोललो, गुरुद्रोहाच्या हेतूने नाही. म्हणून, धर्मरत्ना, माझ्यावर दया करा.'
तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः
मग त्या ऋषींनी दयाळूपणाने अग्नीवर कृपा केली आणि म्हणाले, 'तू सर्व काही भक्षण करशील, पण तरीही शुद्ध राहशील.'
गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः
पोटातून पडलेल्या त्या मुलाचं जन्मसंस्कार वगैरे सर्व विधी, शुभ कुश घेऊन, त्या पुण्यवान ब्राह्मणाने नीट पार पाडले.
च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्
तो मुलगा पडला म्हणून सर्व तपस्वी त्याला 'च्यवन' म्हणू लागले. तो हळूहळू वाढू लागला, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तसा.
स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः
तो सर्व शिष्यांसह, तपश्चर्येचं सामर्थ्य लाभलेला, जगाला पावन करणाऱ्या रेवा नदीवर तप करायला गेला.
गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ
तो तिथे जाऊन दहा हजार वर्षे कठोर तप करीत राहिला. त्याच्या खांद्यावर, वाळवीच्या घरावर शोभणारी, दोन किंशुकाची झाडं उगवली.
मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः
काही हरणं उत्सुकतेने त्याच्या अंगावर येऊन अंग खाजवू लागली, पण तो प्रचंड तपामुळे काहीच जाणवू शकला नाही.
कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः
एकदा मनू राजाने तीर्थयात्रेचा निर्धार केला आणि आपल्या कुटुंबासह, बलाढ्य लोकांच्या मोठ्या समूहासह, रेवा नदीकडे निघाला.
तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये
तिथे त्या महानदीत स्नान करून, पितरांना आणि देवांना तृप्त करून, त्याने विष्णूच्या संतोषासाठी ब्राह्मणांना दान दिले.
तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा
त्याची सुंदर कन्या, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेली, सख्या मैत्रिणींसह त्या वनात इकडे तिकडे फिरत होती.
तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा
ती मोठ्या झाडाखाली शोभणारे वाळवीचे घर पाहून थांबली आणि तिथे एक स्थिर, न हलणारे तेज तिने पाहिले.
गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता
ती जवळ जाऊन काड्यांनी ते वाळवीचं घर टोचू लागली, आणि रक्त वाहू लागलं. हे पाहून राजकन्या फारच दुःखी आणि व्याकुळ झाली.
न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा
पापाच्या भीतीने तिने आई-वडिलांना काहीच सांगितले नाही; ती स्वतःच मनात घाबरून आणि दुःखी होऊन रडू लागली.
तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः
मग, राजन, पृथ्वी हलली, आकाशातून उल्का पडली, सर्व दिशांना धूर पसरला, आणि सूर्याभोवती वलय दिसू लागले.
तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा
त्या वेळी राजाचे घोडे हरवले, अनेक हत्ती मरून पडले, मौल्यवान रत्ने असलेलं धन नष्ट झालं, आणि लोकांत भांडणं सुरू झाली.
तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम्
हे सर्व पाहून राजा घाबरला आणि मनात अस्वस्थ झाला. त्याने लोकांना विचारले, 'कोणत्या तरी माणसाने ऋषींचा अपराध केला आहे का?'
पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः
मधल्या लोकांकडून आपल्या मुलीच्या वागणुकीची बातमी समजल्यावर, तो राजा फारच दुःखी मनाने, आपल्या मोठ्या सैन्य आणि रथांसह तिथे गेला.
तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु
त्या महान तपस्वी ऋषीला पाहून, त्याच्या कठोर तपामुळे प्रभावित होऊन, त्याने त्याची स्तुती केली आणि म्हणाला, 'हे श्रेष्ठ मुनी, कृपा करा.'
तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत्
त्याच्या या वागणुकीवर समाधानी होऊन, त्या महान तपस्वी ऋषीने सांगितले, 'हे सर्व अनर्थ तुझ्या मुलीच्या कृतीमुळेच झाले आहेत, हे जाण.'
तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न
हे महाबली राजा, तुझ्या मुलीने डोळा फुटवला आणि त्यातून पुष्कळ रक्त वाहिले; तुला ओळखूनही तिने काहीच बोलले नाही.