मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम्
मुनिवर हातात समिधा आणि कमळे घेऊन धर्मकृत्ये करत होते. हे पाहून, रामाचे सर्वज्ञ मंत्री सुमती यांना विचारण्यात आले.
शत्रुघ्न उवाच। सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम्
शत्रुघ्न म्हणाले – सुमती, समोर दिसणारे हे कोणत्या ऋषींचे आश्रम आहे? हे आश्रम शांतीप्रिय जीवांनी आणि अनेक मुनिंनी भरलेले दिसते.
श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः
मी त्या ऋषींची कथा ऐकू इच्छितो आणि पवित्रता साध्य करण्यासाठी काही विधी करीन. त्यांच्या गोष्टींमधून, वर्णनांमधून मी माझीही गोष्ट सांगीन.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः
शत्रुघ्न या महात्म्याचे हे मोठे बोल ऐकून, रघुनाथांचे बुद्धिमान मंत्री सांगू लागले.
सुमतिरुवाच। च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम्
सुमती म्हणाले – हे च्यवन ऋषींचे आश्रम आहे, जे महान तपस्वीमुळे तेजस्वी झाले आहे. येथे शांतीप्रिय जीव आहेत आणि मुनिपत्न्यांनी हे आश्रम वेढले आहे.
योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः
हे तेच महान ऋषी आहेत, ज्यांनी स्वायंभुवाच्या मोठ्या यज्ञात स्वर्ग आणि औषधी यांचा भाग दिला आणि इंद्र व देवतांचा गर्व मोडला.
महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह
त्या महान ऋषींचे सामर्थ्य कुणालाही गाठता येणार नाही, कारण ते तपश्चर्येने परिपूर्ण आहेत आणि वेदस्वरूप आहेत.
श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम्
च्यवन या महान ऋषींची कथा ऐकून, रामाचे धाकटे भाऊ शत्रुघ्न यांनी सुमती यांना इंद्र व देवतांचा गर्व मोडणाऱ्या त्या ऋषीबद्दल सगळे विचारले.
शत्रुघ्न उवाच। कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे
शत्रुघ्न म्हणाले – त्यांनी अश्विनीकुमारांना देवांमध्ये कधी भाग दिला? आणि स्वायंभुवाच्या मोठ्या यज्ञात देवराज इंद्राने काय केले?
सुमतिरुवाच। ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति
सुमती म्हणाले – ब्रह्माच्या वंशात भृगु नावाचे एक अतिशय प्रसिद्ध ऋषी होते. एकदा संध्याकाळी ते समिधा आणायला गेले.
तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः
त्याच वेळी यज्ञाचा नाश करण्यासाठी दमन नावाचा बलाढ्य राक्षस आला आणि मोठ्या आवाजात भीतीदायक शब्द बोलू लागला.
कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः
तो रागाने पुन्हा पुन्हा विचारू लागला – ऋषींचा नातेवाईक कुठे आहे? त्यांची निष्पाप पत्नी कुठे आहे?
तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम्
तेव्हा अग्नीने, राक्षसामुळे भीती आली आहे हे ओळखून, ऋषींच्या अंतःपुरात असलेल्या निष्कलंक पत्नीला दाखवले.
जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे
राक्षसाने तिचा रडता रडता, जशी घार एखाद्या पक्ष्याला उचलते तशी, तीला उचलून नेले. ती ओरडू लागली – 'भृगु, तपस्व्यांच्या नाथा, वाचवा, वाचवा!'
एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम्
ती दु:खी होऊन ओरडत असताना, त्या दुष्ट राक्षसाने तिला धरून बाहेर नेले आणि कठोर शब्दांनी तिला त्रास दिला.
ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः
मग तीला मोठ्या भीतीने ग्रासले असताना, तिच्या उदरातून एक मुलगा पडला, ज्याचे डोळे अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते.
तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि
त्या मुलाने राक्षसाला सांगितले – 'तू लगेच जाऊ नकोस, वाईट बुद्धीच्या राक्षसा, राख हो! कारण सती स्त्रीला स्पर्श केल्यावर तुला काहीही चांगले मिळणार नाही.'
इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः
असे ऐकताच तो राक्षस लगेच पडला आणि त्याचे शरीर राख झाले. मग ती माता आपले बाळ घेऊन, मनात अस्वस्थता घेऊन, आश्रमात परतली.
भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक
भृगुंना अग्नीने काय केलं ते समजल्यावर, तो प्रचंड रागावला आणि शाप देत म्हणाला, 'तू सर्व काही भक्षण करणारा होशील, आणि दुष्टांचा शत्रू म्हणून ओळखला जाशील.'
तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते
त्या शापामुळे अग्नी फार दुःखी झाला. तो लगेच भृगुंच्या पायांवर पडला आणि विनवू लागला, 'माझ्यावर कृपा करा, प्रभो, दयासागर, महात्मा!'
मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे
'मी भीतीपोटी खोटं बोललो, गुरुद्रोहाच्या हेतूने नाही. म्हणून, धर्मरत्ना, माझ्यावर दया करा.'
तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः
मग त्या ऋषींनी दयाळूपणाने अग्नीवर कृपा केली आणि म्हणाले, 'तू सर्व काही भक्षण करशील, पण तरीही शुद्ध राहशील.'
गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः
पोटातून पडलेल्या त्या मुलाचं जन्मसंस्कार वगैरे सर्व विधी, शुभ कुश घेऊन, त्या पुण्यवान ब्राह्मणाने नीट पार पाडले.
च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्
तो मुलगा पडला म्हणून सर्व तपस्वी त्याला 'च्यवन' म्हणू लागले. तो हळूहळू वाढू लागला, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तसा.
स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः
तो सर्व शिष्यांसह, तपश्चर्येचं सामर्थ्य लाभलेला, जगाला पावन करणाऱ्या रेवा नदीवर तप करायला गेला.
गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ
तो तिथे जाऊन दहा हजार वर्षे कठोर तप करीत राहिला. त्याच्या खांद्यावर, वाळवीच्या घरावर शोभणारी, दोन किंशुकाची झाडं उगवली.
मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः
काही हरणं उत्सुकतेने त्याच्या अंगावर येऊन अंग खाजवू लागली, पण तो प्रचंड तपामुळे काहीच जाणवू शकला नाही.
कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः
एकदा मनू राजाने तीर्थयात्रेचा निर्धार केला आणि आपल्या कुटुंबासह, बलाढ्य लोकांच्या मोठ्या समूहासह, रेवा नदीकडे निघाला.
तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये
तिथे त्या महानदीत स्नान करून, पितरांना आणि देवांना तृप्त करून, त्याने विष्णूच्या संतोषासाठी ब्राह्मणांना दान दिले.
तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा
त्याची सुंदर कन्या, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेली, सख्या मैत्रिणींसह त्या वनात इकडे तिकडे फिरत होती.