सुमद उवाच। कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः । भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः
सुमद म्हणाला: राम, जो सर्व लोकांचा शिरोमणी आहे, तो सुखात आहे ना? तो भक्तांचे रक्षण करणारा आणि माझ्यावर कृपा करणारा अवतार आहे.
धन्या लोका इमे पुर्यां रघुनाथमुखांबुजम् । ये पिबंत्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः
या नगरीतील लोक धन्य आहेत, जे नेहमीच आनंदाने रघुनाथाच्या कमलासारख्या मुखाकडे डोळ्यांनी पाहतात आणि त्यात तृप्त होतात.
अर्थजातं मदीयं च नितरां पुरुषर्षभ । कृतार्थं कुलभूम्यादि वस्तुजातं महामते
हे पुरुषश्रेष्ठ, माझ्या घरातील सर्व संपत्ती, माझ्या कुळाची जमीन व मालमत्ता, हे सर्व आता आपल्या हेतूला पोचले आहे, हे महाज्ञानी.
कामाक्षया प्रसादो मे कृतः पूर्वं दयार्द्रया । रघुनाथमुखांभोजं द्रक्ष्येद्य सकुटुंबकः
इच्छाशून्यतेने आणि दयाळूपणाने मी पूर्वीच कृपा केली, म्हणून आज तो आपल्या कुटुंबासह रघुनाथाचे कमलासारखे मुख पाहू शकेल.
इत्युक्तवति वीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे । सर्वं तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम्
त्या वीर आणि श्रेष्ठ राजाने, सुमदाने असे सांगितल्यावर, त्याने रघुनाथाच्या गुणांची सर्व कथा सांगितली.
त्रिरात्रं तत्र संस्थित्य रघुनाथानुजः परम् । गंतुं चकार धिषणां राज्ञा सह महामतिः
तेथे तीन रात्री राहून, रघुनाथाचा बुद्धिमान लहान भाऊ राजासोबत निघण्याचा निर्धार करू लागला.
तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा पुष्कलेनानुमोदितः
हे जाणून सुमदाने पटकन आपल्या पुत्राचा राज्याभिषेक केला, आणि त्या वेळी महाराज शत्रुघ्न व पुष्कल यांनीही अनुमती दिली.
वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः
त्या महाज्ञानी राजाने शत्रुघ्नाच्या सेवकांना अनेक वस्त्रे, मौल्यवान दागिने आणि विविध संपत्ती दिल्या.
ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः । पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः
मग, धनाढ्य मंत्र्यांसह, पायदळ, घोडे, हत्ती आणि असंख्य उत्तम रथांसह, त्यांनी प्रवास सुरू केला.
शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता । जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत्
शत्रुघ्न धनुर्धारी सुमदासोबत, रस्त्यावर हसत-हसत, रघुनाथाच्या कीर्तीचे स्मरण करत पुढे चालला.
पयोष्णीतीरमासाद्य जगाम स हयोत्तमः । पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा वै हयरक्षिणः
पयोष्णी नदीच्या काठी पोहोचून, तो उत्तम घोडा पुढे गेला, आणि सर्व योद्धे व घोड्यांचे रक्षक मागून गेले.
आश्रमान्विविधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् । तत्रतत्र विशृण्वानो रघुनाथगुणोदयम्
महान तपस्वी ऋषींच्या विविध आश्रमांकडे पाहत, त्याने सर्वत्र रघुनाथाच्या गुणांची स्तुती ऐकली.
एष धीमान्हरिर्याति हरिणा परिरक्षितः । हरिभिर्हरिभक्तैश्च हरिवर्यानुगैर्मुहुः
हा बुद्धिमान हरि, हरिच्या संरक्षणाखाली, नेहमीच वानर, हरिभक्त आणि हरिचे श्रेष्ठ अनुयायी यांच्या सोबत जात आहे.
इति शृण्वञ्छुभा वाचो मुनीनां परितः प्रभुः । तुतोष भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां महान्
म्हणून, प्रभू आजूबाजूच्या ऋषींच्या शुभ वचनांचे ऐकताना, भक्तीने ओथंबलेल्या त्यांच्या मनांमुळे अत्यंत आनंदित झाला.
ददर्श चाश्रमं शुद्धं जनजंतुसमाकुलम् । वेदध्वनिहताशेषा मंगलं शृण्वतां नृणाम्
त्याने एक शुद्ध आश्रम पाहिला, जो लोकांनी व प्राण्यांनी गजबजलेला होता, जिथे वेदांचा आवाज ऐकणाऱ्यांच्या सर्व अशुभता दूर करतो.
अग्निहोत्रहविर्धूम पवित्रितनभोखिलम् । मुनिवर्यकृतानेक यागयूपसुशोभितम्
अग्निहोत्राच्या हव्यांच्या धुराने संपूर्ण आकाश पवित्र झाले होते, आणि श्रेष्ठ ऋषींनी उभारलेल्या अनेक यज्ञस्तंभांनी ते शोभून गेले होते.
यत्र गावस्तु हरिणा पाल्यंते पालनोचिताः । मूषका न खनंत्यस्मिन्बिडालस्य भयाद्बिलम्
तेथे गायी वानराच्या देखरेखीखाली सुरक्षित आहेत; उंदीर येथे मांजराच्या भीतीने आपली बिळे खणत नाहीत.
मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् । गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः
मोर आणि मुंगूस एकत्र खेळतात, सापही त्यांच्यासोबत रात्रंदिवस खेळतात; येथे हत्ती आणि सिंह नेहमीच मैत्रीने राहतात.
एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः
तेथील काळवे जंगली तांदूळ खाताना मन लावतात, आणि ऋषींच्या समूहाच्या संरक्षणामुळे त्यांना काळाचा कसलाही भयं वाटत नाही.
गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः । कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम्
गायींच्या थनात कुंभासारखे दूध भरलेले असते, त्यांची शरीरे नंदिनीप्रमाणे सुंदर असतात, आणि त्यांच्या पावलांनी उडणाऱ्या धुळीने पृथ्वी पवित्र होते.
मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम्
मुनिवर हातात समिधा आणि कमळे घेऊन धर्मकृत्ये करत होते. हे पाहून, रामाचे सर्वज्ञ मंत्री सुमती यांना विचारण्यात आले.
शत्रुघ्न उवाच। सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम्
शत्रुघ्न म्हणाले – सुमती, समोर दिसणारे हे कोणत्या ऋषींचे आश्रम आहे? हे आश्रम शांतीप्रिय जीवांनी आणि अनेक मुनिंनी भरलेले दिसते.
श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः
मी त्या ऋषींची कथा ऐकू इच्छितो आणि पवित्रता साध्य करण्यासाठी काही विधी करीन. त्यांच्या गोष्टींमधून, वर्णनांमधून मी माझीही गोष्ट सांगीन.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः
शत्रुघ्न या महात्म्याचे हे मोठे बोल ऐकून, रघुनाथांचे बुद्धिमान मंत्री सांगू लागले.
सुमतिरुवाच। च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम्
सुमती म्हणाले – हे च्यवन ऋषींचे आश्रम आहे, जे महान तपस्वीमुळे तेजस्वी झाले आहे. येथे शांतीप्रिय जीव आहेत आणि मुनिपत्न्यांनी हे आश्रम वेढले आहे.
योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः
हे तेच महान ऋषी आहेत, ज्यांनी स्वायंभुवाच्या मोठ्या यज्ञात स्वर्ग आणि औषधी यांचा भाग दिला आणि इंद्र व देवतांचा गर्व मोडला.
महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह
त्या महान ऋषींचे सामर्थ्य कुणालाही गाठता येणार नाही, कारण ते तपश्चर्येने परिपूर्ण आहेत आणि वेदस्वरूप आहेत.
श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम्
च्यवन या महान ऋषींची कथा ऐकून, रामाचे धाकटे भाऊ शत्रुघ्न यांनी सुमती यांना इंद्र व देवतांचा गर्व मोडणाऱ्या त्या ऋषीबद्दल सगळे विचारले.
शत्रुघ्न उवाच। कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे
शत्रुघ्न म्हणाले – त्यांनी अश्विनीकुमारांना देवांमध्ये कधी भाग दिला? आणि स्वायंभुवाच्या मोठ्या यज्ञात देवराज इंद्राने काय केले?
सुमतिरुवाच। ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति
सुमती म्हणाले – ब्रह्माच्या वंशात भृगु नावाचे एक अतिशय प्रसिद्ध ऋषी होते. एकदा संध्याकाळी ते समिधा आणायला गेले.