विलोकय महादेव लोकयस्व स्वसेवकान् । इत्युच्चैर्जगदुः सर्वे देवाः शर्वपुरोगमाः
'महादेव, आम्हांवर लक्ष दे, तुझे सेवक आम्ही आहोत, आम्हांला पाहा!' असं सर्व देवांनी शर्वाच्या पुढाकाराने मोठ्याने म्हटलं.
इत्युक्तमाकर्ण्य सुराधिनाथो दृष्ट्वा सुरार्तिं परिचिंत्य विष्णुः । जगाद देवाञ्जलदोच्चया गिरा दुःखं तु तेषां प्रशमं नयन्निव
ही वचने ऐकून, देवांचा स्वामी विष्णू त्यांची दु:स्थिती पाहून आणि मनाशी विचार करून, मेघासारख्या गंभीर आवाजात देवांना बोलला, जणू त्यांच्या दुःखाचा अंत करतो आहे.
भो ब्रह्मशर्वेंद्र पुरोगमामराः शृण्वंतु वाचं भवतां हितेरताम् । जाने दशग्रीवकृतं भयं वस्तन्नाशयाम्यद्य कृतावतारः
'ब्रह्मा, शर्व, इंद्र आणि सर्व श्रेष्ठ देवहो, माझं तुमच्या हितासाठीचं बोलणं ऐका. दहा डोक्याच्या रावणामुळे झालेलं भय मला माहीत आहे; मी अवतार घेतला आहे, आजच ते भय नष्ट करीन.'
पुरी त्वयोध्या रविवंशजातैर्नृपैर्महादानमखादिसत्क्रियैः । प्रपालिता भूतलमंडनीया विराजते राजतभूमिभागैः
सूर्यवंशातील राजांनी राज्य केलेली अयोध्या नगरी, मोठ्या दानांनी, यज्ञांनी आणि उत्तम कर्मांनी पृथ्वीला शोभा आणत होती. चांदीच्या रस्त्यांनी सजलेली ती नगरी पृथ्वीवर शोभून दिसत होती.
तस्यां दशरथो राजा निरपत्यः श्रियान्वितः । पालयत्यधुना राज्यं दिक्चक्रजयवान्विभुः
त्या नगरीत दशरथ राजा, जरी त्याला पुत्र नव्हता, तरी मोठ्या वैभवाने आणि सर्व दिशांना जिंकून, आज राज्याचा कारभार करतो आहे.
स तु वंद्यादृष्यशृंगात्प्रार्थितात्पुत्रकाम्यया । पुत्रेष्ट्यां विधिना यज्वा महाबलसमन्वितः
पुत्राची इच्छा मनात धरून, वसिष्ठ ऋषींच्या सांगण्यावरून, त्या राजाने विधिपूर्वक पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला आणि मोठ्या सामर्थ्याने यज्ञ पार पाडला.
ततोऽहं प्रार्थितः पूर्वं तपसा तेन भोः सुराः । पत्नीषु तिसृषु प्रीत्या चतुर्धापि भवत्कृते
मग मी, त्याने पूर्वी केलेल्या तपामुळे आणि त्याच्या तीन पत्नींसाठी प्रेमापोटी, तुमच्या सर्वांच्या भल्यासाठी स्वतःला चार भागांत विभागले.
राम लक्ष्मण शत्रुघ्न भरताख्या समन्वितः । कर्तास्मि रावणोद्धारं समूल बलवाहनम्
राम, लक्ष्मण, शत्रुघ्न आणि भरत यांच्या सोबत, मी रावणासह त्याच्या सगळ्या सैन्यासह पूर्णपणे नष्ट करीन.
भवंतोऽपि स्वकैरंशैरवतीर्य चरंत्विह । ऋक्षवानररूपेण सर्वत्र पृथिवीतले
तुम्ही सर्वही, स्वतःच्या अंशांनी पृथ्वीवर उतरून, सर्वत्र अस्वल आणि वानर यांच्या रूपाने वावराल.
इत्युक्त्वा विररामाशु नभसीरितवाङ्मुने । देवाः श्रुत्वा महद्वाक्यं सर्वे संहृष्टमानसाः
असे म्हणून, आकाशात शब्द घुमवणारा तो ऋषी शांत झाला; आणि हे महान वचन ऐकून सर्व देव आनंदित झाले.
ते चक्रुर्गदितं यादृग्देवदेवेन धीमता । स्वैःस्वैरंशैर्मही पूर्णा ऋक्षवानररूपिभिः
शहाण्या देवाधिदेवाने जसे सांगितले, तसेच सर्वांनी केले; त्यांच्या अंशांनी पृथ्वीवर सर्वत्र अस्वल आणि वानर यांच्या रूपातील जीव भरले.
योऽसौ विष्णुर्महादेवो देवानां दुःखनाशकः । सत्वमेव महाराज भगवान्कृतविग्रहः
तो विष्णू, देवांचा मोठा देव, देवांचे दु:ख दूर करणारा, तोच प्रत्यक्ष भगवंत मानवी रूप धारण करून आला आहे, हे महाराज.
भरतोऽयं लक्ष्मणश्च शत्रुघ्नश्च महामते । तावकांशाद्दशग्रीवो जनितश्च सुरार्द्दनः
हा भरत, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न हे तुझेच अंश आहेत, हे बुद्धिमान; आणि दहा डोक्यांचा रावण, देवांना त्रास देणारा, तोही तुझ्याच अंशातून जन्माला आला.
पूर्ववैरानुबंधेन जानकीं हृतवान्पुनः । स त्वया निहतो दैत्यो ब्रह्मराक्षसजातिमान्
पूर्वीच्या वैरामुळे त्याने पुन्हा जानकीचे अपहरण केले; आणि तो ब्रह्मराक्षस जातीचा दैत्य तुझ्याच हातून मारला गेला.
पुलस्त्यपुत्रो दैत्येंद्र सर्वलोकैककंटकः । पातितः पृथिवी सर्वा सुखमापमहेश्वर
पुलस्त्याचा पुत्र, दैत्यांचा राजा, साऱ्या लोकांचे एकमेव काटा, तो पडला; आणि मग संपूर्ण पृथ्वी सुखी झाली, हे महेश्वर.
ब्राह्मणानां सुखं त्वद्य मुनीनां तापसं बलम् । शिवानि सर्वतीर्थानि सर्वे यज्ञाः सुसंहिताः
आता ब्राह्मण सुखी आहेत, ऋषी आणि तपस्वी बलवान झाले, सर्व तीर्थक्षेत्रे पवित्र झाली आणि सर्व यज्ञ व्यवस्थित पार पडतात.
त्वयि राज्ञि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । सुखं प्रपेदे विश्वात्मञ्जगद्योने नरोत्तम
तू राजा असताना, हे नरश्रेष्ठ, सर्व देव, असुर आणि माणसे यांच्यासह संपूर्ण जग सुखी झाले, हे विश्वात्मा, जगाचा उगमस्थान.
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । उत्पत्तिश्च विपत्तिश्च मया मत्यनुसारतः
हे पापरहित, तू विचारलेस तसे मी तुला सर्व काही सांगितले; उत्पत्ती आणि नाश, दोन्ही माझ्या समजुतीप्रमाणे सांगितले.
इत्थं निशम्य दितिजेंद्र कुलानुकारिवार्तां महापुरुष ईश्वरईशिता च । संरुद्धबाष्पगलदश्रुमुखारविंदो भूमौ पपात सदसि प्रथितप्रभावः
दैत्यराजाच्या वंशाची आणि कृत्यांची कथा ऐकून, तो महापुरुष, सर्वांचा स्वामी, डोळ्यांतून अश्रू वाहत, सभेत जमिनीवर पडला; त्याची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती.
शेष उवाच। अथ स्वागतसंतुष्टं शत्रुघ्नं प्राह भूमिपः । रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः पुरुषर्षभः
शेष म्हणाला: स्वागताने संतुष्ट झालेल्या शत्रुघ्नाला, त्या राजाने, जो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ होता आणि रघुनाथाची उत्तम कथा ऐकण्यास उत्सुक होता, संबोधले.
सुमद उवाच। कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः । भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः
सुमद म्हणाला: राम, जो सर्व लोकांचा शिरोमणी आहे, तो सुखात आहे ना? तो भक्तांचे रक्षण करणारा आणि माझ्यावर कृपा करणारा अवतार आहे.
धन्या लोका इमे पुर्यां रघुनाथमुखांबुजम् । ये पिबंत्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः
या नगरीतील लोक धन्य आहेत, जे नेहमीच आनंदाने रघुनाथाच्या कमलासारख्या मुखाकडे डोळ्यांनी पाहतात आणि त्यात तृप्त होतात.
अर्थजातं मदीयं च नितरां पुरुषर्षभ । कृतार्थं कुलभूम्यादि वस्तुजातं महामते
हे पुरुषश्रेष्ठ, माझ्या घरातील सर्व संपत्ती, माझ्या कुळाची जमीन व मालमत्ता, हे सर्व आता आपल्या हेतूला पोचले आहे, हे महाज्ञानी.
कामाक्षया प्रसादो मे कृतः पूर्वं दयार्द्रया । रघुनाथमुखांभोजं द्रक्ष्येद्य सकुटुंबकः
इच्छाशून्यतेने आणि दयाळूपणाने मी पूर्वीच कृपा केली, म्हणून आज तो आपल्या कुटुंबासह रघुनाथाचे कमलासारखे मुख पाहू शकेल.
इत्युक्तवति वीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे । सर्वं तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम्
त्या वीर आणि श्रेष्ठ राजाने, सुमदाने असे सांगितल्यावर, त्याने रघुनाथाच्या गुणांची सर्व कथा सांगितली.
त्रिरात्रं तत्र संस्थित्य रघुनाथानुजः परम् । गंतुं चकार धिषणां राज्ञा सह महामतिः
तेथे तीन रात्री राहून, रघुनाथाचा बुद्धिमान लहान भाऊ राजासोबत निघण्याचा निर्धार करू लागला.
तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा पुष्कलेनानुमोदितः
हे जाणून सुमदाने पटकन आपल्या पुत्राचा राज्याभिषेक केला, आणि त्या वेळी महाराज शत्रुघ्न व पुष्कल यांनीही अनुमती दिली.
वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः
त्या महाज्ञानी राजाने शत्रुघ्नाच्या सेवकांना अनेक वस्त्रे, मौल्यवान दागिने आणि विविध संपत्ती दिल्या.
ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः । पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः
मग, धनाढ्य मंत्र्यांसह, पायदळ, घोडे, हत्ती आणि असंख्य उत्तम रथांसह, त्यांनी प्रवास सुरू केला.
शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता । जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत्
शत्रुघ्न धनुर्धारी सुमदासोबत, रस्त्यावर हसत-हसत, रघुनाथाच्या कीर्तीचे स्मरण करत पुढे चालला.