क्षणं ध्यात्वा ययौ ब्रह्मा कैलासं त्रिदशैः सह । तस्य शैलस्य पार्श्वे तु वैचित्र्येण समाकुलाः
क्षणभर ध्यान करून ब्रह्मदेव सर्व देवांसह कैलासावर गेला. त्या पर्वताच्या काठी असताना तिथल्या अद्भुत गोष्टी पाहून ते सगळे अचंबित झाले.
स्थिताः संतुष्टुवुर्देवाः शंभुं शक्रपुरोगमाः । नमो भवाय शर्वाय नीलग्रीवाय ते नमः
इंद्रासह सर्व देव तिथे उभे राहून शंभूची स्तुती करू लागले – 'भवाला, शर्वाला, आणि निळ्या गळ्याच्या तुला नमस्कार.'
नमः स्थूलाय सूक्ष्माय बहुरूपाय ते नमः । इति सर्वमुखेनोक्तां वाणीमाकर्ण्य शंकरः
'स्थूल आणि सूक्ष्म अशा अनेक रूपांच्या तुला नमस्कार.' असं सर्वांनी एकमुखानं म्हटलेलं ऐकून शंकर—
प्रोवाच नंदिनं देवा नानयेति ममांतिकम् । एतस्मिन्नंतरे देवा आहूता नंदिना च ते
—नंदीला म्हणाले, 'सगळे देव माझ्याकडे यावेत, एकही मागे राहू नये.' एवढ्यात नंदीने देवांना बोलावलं.
प्रविश्यांतःपुरे देवा ददृशुर्विस्मितेक्षणाः । ब्रह्मागत्य ददर्शाथ शंकरं लोकशंकरम्
देवांनी आतल्या महालात प्रवेश केला आणि आश्चर्याने पाहू लागले. ब्रह्मदेवही आला आणि त्यानं लोकांचे कल्याण करणाऱ्या शंकराला पाहिलं.
गणकोटिसहस्रैस्तु सेवितं मोदशालिभिः । नग्नैर्विरूपैः कुटिलैर्धूसरैर्विकटैस्तथा
शंकराच्या सेवेत असंख्य गण आनंदानं होते. काही नग्न, काही विचित्र, काही वाकडी, काही राखेने माखलेले, काही भयंकर दिसणारे असे होते.
प्रणिपत्याग्रतः स्थित्वा सह देवैः पितामहः । उवाच देवदेवेशं पश्यावस्थां दिवौकसाम्
पितामह ब्रह्मदेव देवांसह नम्रपणे वाकून शंकरासमोर उभा राहिला आणि देवाधिदेवाला म्हणाला, 'स्वर्गातील लोकांची अवस्था पाहा.'
कृपां कुरु महादेव शरणागतवत्सल । दुष्टदैत्यवधार्थं त्वं समुद्योगं विधेहि भोः
'महादेव, शरण आलेल्यांवर प्रेम करणाऱ्या, आम्हांवर कृपा कर. त्या दुष्ट राक्षसाचा नाश करण्यासाठी कृती कर.'
सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा दैन्यशोकसमन्वितम् । त्रिदशैः सहितैः सर्वैराजगाम हरेः पदम्
ती नम्रता आणि दुःख भरलेली वाणी ऐकून तोही सर्व देवांसह हरिच्या निवासस्थानी गेला.
तुष्टुवुर्मुनयः सर्वे ससुरोरगकिन्नराः । जय माधव देवेश जय भक्तजनार्तिहन्
सर्व ऋषी, देव, सर्प आणि किन्नर यांनी मिळून त्याची स्तुती केली – 'माधव, देवांचा स्वामी, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारा, तुला विजय असो!'
विलोकय महादेव लोकयस्व स्वसेवकान् । इत्युच्चैर्जगदुः सर्वे देवाः शर्वपुरोगमाः
'महादेव, आम्हांवर लक्ष दे, तुझे सेवक आम्ही आहोत, आम्हांला पाहा!' असं सर्व देवांनी शर्वाच्या पुढाकाराने मोठ्याने म्हटलं.
इत्युक्तमाकर्ण्य सुराधिनाथो दृष्ट्वा सुरार्तिं परिचिंत्य विष्णुः । जगाद देवाञ्जलदोच्चया गिरा दुःखं तु तेषां प्रशमं नयन्निव
ही वचने ऐकून, देवांचा स्वामी विष्णू त्यांची दु:स्थिती पाहून आणि मनाशी विचार करून, मेघासारख्या गंभीर आवाजात देवांना बोलला, जणू त्यांच्या दुःखाचा अंत करतो आहे.
भो ब्रह्मशर्वेंद्र पुरोगमामराः शृण्वंतु वाचं भवतां हितेरताम् । जाने दशग्रीवकृतं भयं वस्तन्नाशयाम्यद्य कृतावतारः
'ब्रह्मा, शर्व, इंद्र आणि सर्व श्रेष्ठ देवहो, माझं तुमच्या हितासाठीचं बोलणं ऐका. दहा डोक्याच्या रावणामुळे झालेलं भय मला माहीत आहे; मी अवतार घेतला आहे, आजच ते भय नष्ट करीन.'
पुरी त्वयोध्या रविवंशजातैर्नृपैर्महादानमखादिसत्क्रियैः । प्रपालिता भूतलमंडनीया विराजते राजतभूमिभागैः
सूर्यवंशातील राजांनी राज्य केलेली अयोध्या नगरी, मोठ्या दानांनी, यज्ञांनी आणि उत्तम कर्मांनी पृथ्वीला शोभा आणत होती. चांदीच्या रस्त्यांनी सजलेली ती नगरी पृथ्वीवर शोभून दिसत होती.
तस्यां दशरथो राजा निरपत्यः श्रियान्वितः । पालयत्यधुना राज्यं दिक्चक्रजयवान्विभुः
त्या नगरीत दशरथ राजा, जरी त्याला पुत्र नव्हता, तरी मोठ्या वैभवाने आणि सर्व दिशांना जिंकून, आज राज्याचा कारभार करतो आहे.
स तु वंद्यादृष्यशृंगात्प्रार्थितात्पुत्रकाम्यया । पुत्रेष्ट्यां विधिना यज्वा महाबलसमन्वितः
पुत्राची इच्छा मनात धरून, वसिष्ठ ऋषींच्या सांगण्यावरून, त्या राजाने विधिपूर्वक पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला आणि मोठ्या सामर्थ्याने यज्ञ पार पाडला.
ततोऽहं प्रार्थितः पूर्वं तपसा तेन भोः सुराः । पत्नीषु तिसृषु प्रीत्या चतुर्धापि भवत्कृते
मग मी, त्याने पूर्वी केलेल्या तपामुळे आणि त्याच्या तीन पत्नींसाठी प्रेमापोटी, तुमच्या सर्वांच्या भल्यासाठी स्वतःला चार भागांत विभागले.
राम लक्ष्मण शत्रुघ्न भरताख्या समन्वितः । कर्तास्मि रावणोद्धारं समूल बलवाहनम्
राम, लक्ष्मण, शत्रुघ्न आणि भरत यांच्या सोबत, मी रावणासह त्याच्या सगळ्या सैन्यासह पूर्णपणे नष्ट करीन.
भवंतोऽपि स्वकैरंशैरवतीर्य चरंत्विह । ऋक्षवानररूपेण सर्वत्र पृथिवीतले
तुम्ही सर्वही, स्वतःच्या अंशांनी पृथ्वीवर उतरून, सर्वत्र अस्वल आणि वानर यांच्या रूपाने वावराल.
इत्युक्त्वा विररामाशु नभसीरितवाङ्मुने । देवाः श्रुत्वा महद्वाक्यं सर्वे संहृष्टमानसाः
असे म्हणून, आकाशात शब्द घुमवणारा तो ऋषी शांत झाला; आणि हे महान वचन ऐकून सर्व देव आनंदित झाले.
ते चक्रुर्गदितं यादृग्देवदेवेन धीमता । स्वैःस्वैरंशैर्मही पूर्णा ऋक्षवानररूपिभिः
शहाण्या देवाधिदेवाने जसे सांगितले, तसेच सर्वांनी केले; त्यांच्या अंशांनी पृथ्वीवर सर्वत्र अस्वल आणि वानर यांच्या रूपातील जीव भरले.
योऽसौ विष्णुर्महादेवो देवानां दुःखनाशकः । सत्वमेव महाराज भगवान्कृतविग्रहः
तो विष्णू, देवांचा मोठा देव, देवांचे दु:ख दूर करणारा, तोच प्रत्यक्ष भगवंत मानवी रूप धारण करून आला आहे, हे महाराज.
भरतोऽयं लक्ष्मणश्च शत्रुघ्नश्च महामते । तावकांशाद्दशग्रीवो जनितश्च सुरार्द्दनः
हा भरत, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न हे तुझेच अंश आहेत, हे बुद्धिमान; आणि दहा डोक्यांचा रावण, देवांना त्रास देणारा, तोही तुझ्याच अंशातून जन्माला आला.
पूर्ववैरानुबंधेन जानकीं हृतवान्पुनः । स त्वया निहतो दैत्यो ब्रह्मराक्षसजातिमान्
पूर्वीच्या वैरामुळे त्याने पुन्हा जानकीचे अपहरण केले; आणि तो ब्रह्मराक्षस जातीचा दैत्य तुझ्याच हातून मारला गेला.
पुलस्त्यपुत्रो दैत्येंद्र सर्वलोकैककंटकः । पातितः पृथिवी सर्वा सुखमापमहेश्वर
पुलस्त्याचा पुत्र, दैत्यांचा राजा, साऱ्या लोकांचे एकमेव काटा, तो पडला; आणि मग संपूर्ण पृथ्वी सुखी झाली, हे महेश्वर.
ब्राह्मणानां सुखं त्वद्य मुनीनां तापसं बलम् । शिवानि सर्वतीर्थानि सर्वे यज्ञाः सुसंहिताः
आता ब्राह्मण सुखी आहेत, ऋषी आणि तपस्वी बलवान झाले, सर्व तीर्थक्षेत्रे पवित्र झाली आणि सर्व यज्ञ व्यवस्थित पार पडतात.
त्वयि राज्ञि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । सुखं प्रपेदे विश्वात्मञ्जगद्योने नरोत्तम
तू राजा असताना, हे नरश्रेष्ठ, सर्व देव, असुर आणि माणसे यांच्यासह संपूर्ण जग सुखी झाले, हे विश्वात्मा, जगाचा उगमस्थान.
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । उत्पत्तिश्च विपत्तिश्च मया मत्यनुसारतः
हे पापरहित, तू विचारलेस तसे मी तुला सर्व काही सांगितले; उत्पत्ती आणि नाश, दोन्ही माझ्या समजुतीप्रमाणे सांगितले.
इत्थं निशम्य दितिजेंद्र कुलानुकारिवार्तां महापुरुष ईश्वरईशिता च । संरुद्धबाष्पगलदश्रुमुखारविंदो भूमौ पपात सदसि प्रथितप्रभावः
दैत्यराजाच्या वंशाची आणि कृत्यांची कथा ऐकून, तो महापुरुष, सर्वांचा स्वामी, डोळ्यांतून अश्रू वाहत, सभेत जमिनीवर पडला; त्याची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती.
शेष उवाच। अथ स्वागतसंतुष्टं शत्रुघ्नं प्राह भूमिपः । रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः पुरुषर्षभः
शेष म्हणाला: स्वागताने संतुष्ट झालेल्या शत्रुघ्नाला, त्या राजाने, जो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ होता आणि रघुनाथाची उत्तम कथा ऐकण्यास उत्सुक होता, संबोधले.