जगन्नेत्रसुरस्वामिन्हर मे दुष्कृतं महत् । मदर्थे रामचंद्रोऽपि जगत्पूज्यो वनं ययौ
देवतांचा स्वामी, जगाचा नेत्र असलेल्या प्रभो, माझे मोठे पाप दूर कर; माझ्यासाठी जगभर पूज्य असलेला रामसुद्धा वनात गेला.
सीतया सुकुमारांग्या सेव्यमानोऽटवीं गतः । या सीता पुष्पपर्यंके वृंतमासाद्य दुःखिता
नाजूक अंग असलेल्या सीतेच्या सेवेत रमून तो वनात गेला; तीच सीता, जी पूर्वी फुलांच्या पलंगावर झोपायची, आता दुःखाला सामोरी जाऊन व्याकुळ झाली आहे.
या सीता रविसंतापं कदापि प्राप नो सती । मदर्थे जानकी सा च प्रत्यरण्यं भ्रमत्यहो
ती सीता, जी कधीच सूर्याच्या तापाला सामोरी गेली नव्हती, तीच जानकी आता माझ्यासाठी वनात भटकते—हाय!
या सीता राजवृंदैश्च न दृष्टा नयनैः कदा । सा सीता दृश्यते नूनं किरातैः कालरूपिभिः
ती सीता, जिला राजदरबारातील कुणाच्याही डोळ्यांनी कधी पाहिले नव्हते, तीच सीता आता नक्कीच काळासारख्या शिकाऱ्यांच्या नजरेस पडते.
या सीता मधुरं त्वन्नं भोजिता न बुभुक्षति । सा सीताद्य वनस्थानि फलानि प्रार्थयत्यहो
ती सीता, जी गोड अन्न खायची आणि कधीच उपाशी राहिली नव्हती, तीच सीता आता वनातील फळांची इच्छा धरते—हाय!
इत्येवमन्वहं सूर्यमुपस्थाय वदत्यदः । प्रातःप्रातर्महाराजो भरतो रामवल्लभः
अशा प्रकारे तो दररोज सकाळी सूर्याला वंदन करून हे बोलतो; रामाचा प्रिय, मोठा राजा भरत दररोज हे करतो.
यश्चोच्यमानः सचिवैः समदुःखसुखैर्बुधैः । नीतिज्ञैः शास्त्रनिपुणैरिति प्रोवाच तान्नृपः
जेव्हा दुःख-सुखात समसमान असलेले, नीती आणि शास्त्र जाणणारे मंत्री त्याला काही सांगतात, तेव्हा तो राजा त्यांना असे म्हणतो.
अमात्या दुर्भगं मां किं प्रब्रूत पुरुषाधमम् । मदर्थे मेऽग्रजो रामो वनं प्राप्यावसीदति
मंत्र्यांनो, मला दुर्दैवी आणि नीच का म्हणता? माझ्यासाठी माझा मोठा भाऊ राम वनात जाऊन दुःख भोगतो.
दुर्भगस्य मम प्रस्वाः पापमार्जनमादरात् । करोमि रामचंद्रांघ्रिं स्मारं स्मारं सुमंत्रिणः
मी दुर्दैवी, माझ्या पापाचे प्रायश्चित्त भक्तीने करतो, आणि पुन्हा पुन्हा रामचंद्राच्या पायांची आठवण काढतो, सुमंत्रा.
धन्या सुमित्रा सुतरां वीरसूः स्वपतिप्रिया । यस्यास्तनूजो रामस्य चरणौ सेवतेऽन्वहम्
सुमित्रा खरोखरच धन्य आहे—ती वीरपुत्रीची माता आणि पतीप्रेमी आहे; तिचा मुलगा दररोज रामाच्या पायांची सेवा करतो.
यत्र ग्रामे स्थितो नूनं भरतो भ्रातृवत्सलः । विलापं प्रकरोत्युच्चैस्तं ग्रामं स ददर्श ह
भरत, जो भावाला अत्यंत प्रेम करणारा आहे, ज्या गावात राहतो, तिथे तो मोठ्याने विलाप करतो; तोच गाव त्याने पाहिला.
अगस्त्य उवाच। अथोग्रं स तपो दैत्यो दशवर्षसहस्रकम् । चकार भानुमक्ष्णा च पश्यन्नूर्ध्वपदे स्थितः
अगस्त्य म्हणाले: मग त्या दैत्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केला, सूर्याकडे पाहत आणि पाय वर करून उभा राहिला.
कुंभकर्णोऽपि कृतवांस्तपः परमदुश्चरम् । विभीषणस्तु धर्मात्मा चचार परमं तपः
कुंभकर्णानेही अतिशय कठीण तप केले; आणि विभीषण, धर्मात्मा असलेला, त्यानेही उत्तम तप केले.
तदा प्रसन्नो भगवान्देवदेवः प्रजापतिः । देवदानवयक्षादि मुकुटैः परिसेवितः
तेव्हा देवांचा देव, प्रजापती, संतुष्ट झाला; देव, दानव, यक्ष आणि इतर मुकुटधारी त्याची सेवा करत होते.
ददौ राज्यं च सुमहद्भुवनत्रयभास्वरम् । वपुश्च कृतवान्रम्यं देवदानवसेवितम्
त्याने तीनही लोकांमध्ये प्रकाशमान असलेले मोठे राज्य दिले आणि देव-दानवांनी सेविलेला सुंदर रूपही दिले.
तदा संतापितो भ्राता धनदो धर्मबुद्धिमान् । विमानं तु ततो नीतं लंका च नगरी हठात्
तेव्हा कुबेर, जो धर्मज्ञ आणि दुःखाने व्याकुळ झाला होता, त्याला त्याच्या विमानातून जबरदस्तीने हटवले गेले आणि लंका नगरीही हिरावून घेतली गेली.
भुवनं तापितं सर्वं देवाश्चैव दिवो गताः । हतवान्ब्राह्मणकुलं मुनीनां मूलकृंतनः
सगळं जग दुःखानं भरून गेलं होतं, आणि देव सगळे स्वर्गात गेले होते. त्यानं ब्राह्मणांच्या कुळांचा संहार केला, मुळापासून नष्ट केलं.
तदातिदुःखिता देवाः सेंद्रा ब्रह्माणमाययुः । स्तुतिं चक्रुर्महात्मानो दंडवत्प्रणतिं गताः
त्या वेळी इंद्रासह सर्व देव फारच दुःखी झाले आणि ब्रह्मदेवाकडे गेले. त्या थोर देवांनी ब्रह्मदेवाची स्तुती केली आणि नम्रपणे वाकून नमस्कार केला.
ते तुष्टुवुः सुराः सर्वे वाग्भिरर्थ्याभिरादृताः । ततः प्रसन्नो भगवान्किंकरोमीति चाब्रवीत्
सर्व देवांनी आदरानं आणि मनापासून शब्दांनी त्याची स्तुती केली. मग प्रसन्न होऊन भगवंत म्हणाले, 'मी काय करू?''
ततो निवेदयांचक्रुर्ब्रह्मणे विबुधाः पुरः । दशग्रीवाच्च संकष्टं तथा निजपराभवम्
मग देवांनी ब्रह्मदेवापुढे दहा डोक्याच्या राक्षसामुळे झालेलं दुःख आणि आपला पराभव दोन्ही सांगितले.
क्षणं ध्यात्वा ययौ ब्रह्मा कैलासं त्रिदशैः सह । तस्य शैलस्य पार्श्वे तु वैचित्र्येण समाकुलाः
क्षणभर ध्यान करून ब्रह्मदेव सर्व देवांसह कैलासावर गेला. त्या पर्वताच्या काठी असताना तिथल्या अद्भुत गोष्टी पाहून ते सगळे अचंबित झाले.
स्थिताः संतुष्टुवुर्देवाः शंभुं शक्रपुरोगमाः । नमो भवाय शर्वाय नीलग्रीवाय ते नमः
इंद्रासह सर्व देव तिथे उभे राहून शंभूची स्तुती करू लागले – 'भवाला, शर्वाला, आणि निळ्या गळ्याच्या तुला नमस्कार.'
नमः स्थूलाय सूक्ष्माय बहुरूपाय ते नमः । इति सर्वमुखेनोक्तां वाणीमाकर्ण्य शंकरः
'स्थूल आणि सूक्ष्म अशा अनेक रूपांच्या तुला नमस्कार.' असं सर्वांनी एकमुखानं म्हटलेलं ऐकून शंकर—
प्रोवाच नंदिनं देवा नानयेति ममांतिकम् । एतस्मिन्नंतरे देवा आहूता नंदिना च ते
—नंदीला म्हणाले, 'सगळे देव माझ्याकडे यावेत, एकही मागे राहू नये.' एवढ्यात नंदीने देवांना बोलावलं.
प्रविश्यांतःपुरे देवा ददृशुर्विस्मितेक्षणाः । ब्रह्मागत्य ददर्शाथ शंकरं लोकशंकरम्
देवांनी आतल्या महालात प्रवेश केला आणि आश्चर्याने पाहू लागले. ब्रह्मदेवही आला आणि त्यानं लोकांचे कल्याण करणाऱ्या शंकराला पाहिलं.
गणकोटिसहस्रैस्तु सेवितं मोदशालिभिः । नग्नैर्विरूपैः कुटिलैर्धूसरैर्विकटैस्तथा
शंकराच्या सेवेत असंख्य गण आनंदानं होते. काही नग्न, काही विचित्र, काही वाकडी, काही राखेने माखलेले, काही भयंकर दिसणारे असे होते.
प्रणिपत्याग्रतः स्थित्वा सह देवैः पितामहः । उवाच देवदेवेशं पश्यावस्थां दिवौकसाम्
पितामह ब्रह्मदेव देवांसह नम्रपणे वाकून शंकरासमोर उभा राहिला आणि देवाधिदेवाला म्हणाला, 'स्वर्गातील लोकांची अवस्था पाहा.'
कृपां कुरु महादेव शरणागतवत्सल । दुष्टदैत्यवधार्थं त्वं समुद्योगं विधेहि भोः
'महादेव, शरण आलेल्यांवर प्रेम करणाऱ्या, आम्हांवर कृपा कर. त्या दुष्ट राक्षसाचा नाश करण्यासाठी कृती कर.'
सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा दैन्यशोकसमन्वितम् । त्रिदशैः सहितैः सर्वैराजगाम हरेः पदम्
ती नम्रता आणि दुःख भरलेली वाणी ऐकून तोही सर्व देवांसह हरिच्या निवासस्थानी गेला.
तुष्टुवुर्मुनयः सर्वे ससुरोरगकिन्नराः । जय माधव देवेश जय भक्तजनार्तिहन्
सर्व ऋषी, देव, सर्प आणि किन्नर यांनी मिळून त्याची स्तुती केली – 'माधव, देवांचा स्वामी, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारा, तुला विजय असो!'