लंकां स पश्यन्बहुधा भग्नप्राकारतोरणाम् । दृष्ट्वाऽशोकवनं तत्र सीतास्थानं मुमूर्च्छ ह
राम लंकेकडे पाहताना, अनेक ठिकाणी तुटलेली तटबंदी आणि दरवाजे पाहिले. तिथेच अशोकवन आणि सीतेचं स्थान पाहून तो क्षणभर बेशुद्ध झाला.
शिंशपांस्तत्र वृक्षांश्च पुष्पितान्कोरकैर्युतान् । राक्षसीभिः समाकीर्णान्मृताभिर्हनुमद्भयात्
तिथे त्याने फुलांनी आणि कळ्यांनी भरलेली शिंशपा आणि इतर झाडं पाहिली, आणि हनुमानाच्या भीतीने मरण पावलेल्या राक्षसींनी ते झाडं वेढलेली होती.
इत्थं सर्वं विलोक्याशु रामः प्रायात्पुरीं प्रति । ब्रह्मादिदेवैः सहितः स्वीयस्वीयविमानकैः
असं सर्व काही पटकन पाहून, राम ब्रह्मा आणि इतर देवांसह त्यांच्या त्यांच्या विमानांमध्ये बसून आपल्या नगरीकडे निघाले.
देवदुंदुभिनिर्घोषाञ्छृण्वञ्छ्रोत्रसुखावहान् । तथैवाप्सरसां नृत्यैः पूज्यमानो रघूत्तमः
देवतांच्या आनंददायक नगाऱ्यांचा गोड आवाज ऐकत, आणि अप्सरांच्या नृत्यांनी सन्मानित होत, रघुकुळातील श्रेष्ठ राम पुढे गेले.
सीतायै दर्शयन्मार्गे तीर्थान्याश्रमवंति च । मुनींश्च मुनिपुत्रांश्च मुनिपत्नीः पतिव्रताः
रस्त्यात रामाने सीतेला तीर्थस्थळं, आश्रम, तिथले ऋषी, त्यांची मुलं आणि पतिव्रता ऋषिपत्न्या दाखवल्या.
यत्रयत्र कृतावासाः पूर्वं रामेण धीमता । तान्सर्वान्दर्शयामास लक्ष्मणेन समन्वितः
जिथे जिथे पूर्वी बुद्धिमान रामाने वास्तव्य केलं होतं, ती सगळी ठिकाणं त्याने लक्ष्मणासोबत सीतेला दाखवली.
इत्येवं दर्शयंस्तस्यै रामोऽद्राक्षीत्स्वकां पुरीम् । तस्याः पुनः समीपे तु नंदिग्रामं ददर्श ह
अशा प्रकारे तिला सर्व ठिकाणं दाखवत असताना, रामाने आपली नगरी पाहिली; आणि तिच्या जवळ नंदिग्राम गावही त्याला दिसलं.
यत्र वै भरतो राजा पालयन्धर्ममास्थितः । भ्रातुर्वियोगजनितं दुःखचिह्नं वहन्बहु
जिथे भरत राजा म्हणून धर्माने राज्य करत होता, आणि भावाच्या विरहामुळे झालेलं दुःख त्याच्या अंगावर स्पष्ट दिसत होतं.
गर्तशायी ब्रह्मचारी जटावल्कलसंयुतः । कृशांगयष्टिर्दुःखार्तः कुर्वन्रामकथां मुहुः
तो खड्ड्यात झोपलेला, ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा, जटाजूट आणि झाडाच्या साली घातलेला, कृश आणि काठीसारखा दिसणारा, दुःखाने व्याकुळ झालेला, वारंवार रामकथेचे पठण करणारा आहे.
यवान्नमपि नो भुंक्ते जलं पिबति नो मुहुः । उद्यंतं सवितारं यो नमस्कृत्य ब्रवीति च
तो ज्वारीचे अन्नही खात नाही, पाणीही वारंवार पित नाही; सूर्य उगवताना नमस्कार करून तो असे म्हणतो.
जगन्नेत्रसुरस्वामिन्हर मे दुष्कृतं महत् । मदर्थे रामचंद्रोऽपि जगत्पूज्यो वनं ययौ
देवतांचा स्वामी, जगाचा नेत्र असलेल्या प्रभो, माझे मोठे पाप दूर कर; माझ्यासाठी जगभर पूज्य असलेला रामसुद्धा वनात गेला.
सीतया सुकुमारांग्या सेव्यमानोऽटवीं गतः । या सीता पुष्पपर्यंके वृंतमासाद्य दुःखिता
नाजूक अंग असलेल्या सीतेच्या सेवेत रमून तो वनात गेला; तीच सीता, जी पूर्वी फुलांच्या पलंगावर झोपायची, आता दुःखाला सामोरी जाऊन व्याकुळ झाली आहे.
या सीता रविसंतापं कदापि प्राप नो सती । मदर्थे जानकी सा च प्रत्यरण्यं भ्रमत्यहो
ती सीता, जी कधीच सूर्याच्या तापाला सामोरी गेली नव्हती, तीच जानकी आता माझ्यासाठी वनात भटकते—हाय!
या सीता राजवृंदैश्च न दृष्टा नयनैः कदा । सा सीता दृश्यते नूनं किरातैः कालरूपिभिः
ती सीता, जिला राजदरबारातील कुणाच्याही डोळ्यांनी कधी पाहिले नव्हते, तीच सीता आता नक्कीच काळासारख्या शिकाऱ्यांच्या नजरेस पडते.
या सीता मधुरं त्वन्नं भोजिता न बुभुक्षति । सा सीताद्य वनस्थानि फलानि प्रार्थयत्यहो
ती सीता, जी गोड अन्न खायची आणि कधीच उपाशी राहिली नव्हती, तीच सीता आता वनातील फळांची इच्छा धरते—हाय!
इत्येवमन्वहं सूर्यमुपस्थाय वदत्यदः । प्रातःप्रातर्महाराजो भरतो रामवल्लभः
अशा प्रकारे तो दररोज सकाळी सूर्याला वंदन करून हे बोलतो; रामाचा प्रिय, मोठा राजा भरत दररोज हे करतो.
यश्चोच्यमानः सचिवैः समदुःखसुखैर्बुधैः । नीतिज्ञैः शास्त्रनिपुणैरिति प्रोवाच तान्नृपः
जेव्हा दुःख-सुखात समसमान असलेले, नीती आणि शास्त्र जाणणारे मंत्री त्याला काही सांगतात, तेव्हा तो राजा त्यांना असे म्हणतो.
अमात्या दुर्भगं मां किं प्रब्रूत पुरुषाधमम् । मदर्थे मेऽग्रजो रामो वनं प्राप्यावसीदति
मंत्र्यांनो, मला दुर्दैवी आणि नीच का म्हणता? माझ्यासाठी माझा मोठा भाऊ राम वनात जाऊन दुःख भोगतो.
दुर्भगस्य मम प्रस्वाः पापमार्जनमादरात् । करोमि रामचंद्रांघ्रिं स्मारं स्मारं सुमंत्रिणः
मी दुर्दैवी, माझ्या पापाचे प्रायश्चित्त भक्तीने करतो, आणि पुन्हा पुन्हा रामचंद्राच्या पायांची आठवण काढतो, सुमंत्रा.
धन्या सुमित्रा सुतरां वीरसूः स्वपतिप्रिया । यस्यास्तनूजो रामस्य चरणौ सेवतेऽन्वहम्
सुमित्रा खरोखरच धन्य आहे—ती वीरपुत्रीची माता आणि पतीप्रेमी आहे; तिचा मुलगा दररोज रामाच्या पायांची सेवा करतो.
यत्र ग्रामे स्थितो नूनं भरतो भ्रातृवत्सलः । विलापं प्रकरोत्युच्चैस्तं ग्रामं स ददर्श ह
भरत, जो भावाला अत्यंत प्रेम करणारा आहे, ज्या गावात राहतो, तिथे तो मोठ्याने विलाप करतो; तोच गाव त्याने पाहिला.
अगस्त्य उवाच। अथोग्रं स तपो दैत्यो दशवर्षसहस्रकम् । चकार भानुमक्ष्णा च पश्यन्नूर्ध्वपदे स्थितः
अगस्त्य म्हणाले: मग त्या दैत्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केला, सूर्याकडे पाहत आणि पाय वर करून उभा राहिला.
कुंभकर्णोऽपि कृतवांस्तपः परमदुश्चरम् । विभीषणस्तु धर्मात्मा चचार परमं तपः
कुंभकर्णानेही अतिशय कठीण तप केले; आणि विभीषण, धर्मात्मा असलेला, त्यानेही उत्तम तप केले.
तदा प्रसन्नो भगवान्देवदेवः प्रजापतिः । देवदानवयक्षादि मुकुटैः परिसेवितः
तेव्हा देवांचा देव, प्रजापती, संतुष्ट झाला; देव, दानव, यक्ष आणि इतर मुकुटधारी त्याची सेवा करत होते.
ददौ राज्यं च सुमहद्भुवनत्रयभास्वरम् । वपुश्च कृतवान्रम्यं देवदानवसेवितम्
त्याने तीनही लोकांमध्ये प्रकाशमान असलेले मोठे राज्य दिले आणि देव-दानवांनी सेविलेला सुंदर रूपही दिले.
तदा संतापितो भ्राता धनदो धर्मबुद्धिमान् । विमानं तु ततो नीतं लंका च नगरी हठात्
तेव्हा कुबेर, जो धर्मज्ञ आणि दुःखाने व्याकुळ झाला होता, त्याला त्याच्या विमानातून जबरदस्तीने हटवले गेले आणि लंका नगरीही हिरावून घेतली गेली.
भुवनं तापितं सर्वं देवाश्चैव दिवो गताः । हतवान्ब्राह्मणकुलं मुनीनां मूलकृंतनः
सगळं जग दुःखानं भरून गेलं होतं, आणि देव सगळे स्वर्गात गेले होते. त्यानं ब्राह्मणांच्या कुळांचा संहार केला, मुळापासून नष्ट केलं.
तदातिदुःखिता देवाः सेंद्रा ब्रह्माणमाययुः । स्तुतिं चक्रुर्महात्मानो दंडवत्प्रणतिं गताः
त्या वेळी इंद्रासह सर्व देव फारच दुःखी झाले आणि ब्रह्मदेवाकडे गेले. त्या थोर देवांनी ब्रह्मदेवाची स्तुती केली आणि नम्रपणे वाकून नमस्कार केला.
ते तुष्टुवुः सुराः सर्वे वाग्भिरर्थ्याभिरादृताः । ततः प्रसन्नो भगवान्किंकरोमीति चाब्रवीत्
सर्व देवांनी आदरानं आणि मनापासून शब्दांनी त्याची स्तुती केली. मग प्रसन्न होऊन भगवंत म्हणाले, 'मी काय करू?''
ततो निवेदयांचक्रुर्ब्रह्मणे विबुधाः पुरः । दशग्रीवाच्च संकष्टं तथा निजपराभवम्
मग देवांनी ब्रह्मदेवापुढे दहा डोक्याच्या राक्षसामुळे झालेलं दुःख आणि आपला पराभव दोन्ही सांगितले.