रावणारिकथा वार्द्धौ मशको मादृशः कियान् । यत्र ब्रह्मादयो देवा मोहिता न विदंत्यपि
रावणाचा शत्रू राम यांच्या कथा म्हणजे एक मोठं सागरच आहे. त्या सागरात माझ्यासारखा एक साधा माशी कितीशी? तिथे तर ब्रह्मा आणि इतर देवताही गोंधळून जातात आणि काहीच समजू शकत नाहीत.
तथापि भो मया तुभ्यं वक्तव्यं स्वीयशक्तितः । पक्षिणः स्वगतिं श्रित्वा खे गच्छंति सुविस्तरे
तरीही, हे सज्जना, माझ्या ताकदीप्रमाणे मी तुला सांगणार आहे. जसं पक्षी आपापल्या उडण्याच्या शक्तीवर आकाशात जातात, तसं मीही सांगतो.
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् । येषां वै यादृशी बुद्धिस्ते वदंत्येव तादृशम्
रघुनाथांची कर्तृत्वं लाखो कोटींनी पसरलेली आहेत. ज्यांची जशी समज, ते तशीच ती कथा सांगतात.
रघुनाथसतीकीर्तिर्मद्बुद्धिं निर्मलीमसाम् । करिष्यति स्वसंपर्कात्कनकं त्वनलो यथा
रघुनाथांची निर्मळ आणि पवित्र कीर्ती माझ्या मनाला शुद्ध करील, अग्नी जसं सोनं शुद्ध करतो तसं.
सूत उवाच। इत्युक्त्वा तं मुनिवरं ध्यानस्तिमितलोचनः । ज्ञानेनालोकयांचक्रे कथां लोकोत्तरां शुभाम्
सूती म्हणाला: असं म्हणून, त्या महान ऋषीसमोर ध्यानात मग्न डोळ्यांनी, त्याने आपल्या ज्ञानाने ती शुभ आणि अद्भुत कथा पाहिली.
गद्गदस्वरसंयुक्तो महाहर्षांकितांगकः । कथयामास विशदां कथां दाशरथेः पुनः
त्याचा आवाज आनंदाने भरून गेला, अंगावर मोठा आनंद उमटला, आणि त्याने पुन्हा एकदा दशरथपुत्र रामाची कथा स्पष्टपणे सांगायला सुरुवात केली.
शेष उवाच। लंकेश्वरे विनिहते देवदानवदुःखदे । अप्सरोगणवक्त्राब्जचंद्रमः कांतिहर्तरि
शेष म्हणाला: लंकेचा राजा मारला गेला, देव आणि दानवांना दुःख झालं, आणि अप्सरांच्या कमळासारख्या चेहऱ्यांवरचं चंद्रासारखं तेज हरपलं.
सुराः सर्वे सुखं प्रापुरिंद्र प्रभृतयस्तदा । सुखं प्राप्ताः स्तुतिं चक्रुर्दासवत्प्रणतिं गताः
त्या वेळी इंद्रासह सर्व देवांना आनंद मिळाला; सुख मिळाल्यावर त्यांनी स्तुती केली आणि सेवकांसारखे वाकून नमस्कार केला.
लंकायां च प्रतिष्ठाप्य धर्मयुक्तं बिभीषणम् । सीतयासहितो रामः पुष्पकं समुपाश्रितः
लंकेत धर्मशील विभीषणाला राजसिंहासनावर बसवून, राम सीतेसह पुष्पक रथावर चढले.
सुग्रीवहनुमत्सीतालक्ष्मणैः संयुतस्तदा । बिभीषणोऽपि सचिवैरन्वगाद्विरहोत्सुकः
त्या वेळी सुग्रीव, हनुमान, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या सोबत, विभीषणही आपल्या मंत्र्यांसह विरहाच्या ओढीने मागे गेला.
लंकां स पश्यन्बहुधा भग्नप्राकारतोरणाम् । दृष्ट्वाऽशोकवनं तत्र सीतास्थानं मुमूर्च्छ ह
राम लंकेकडे पाहताना, अनेक ठिकाणी तुटलेली तटबंदी आणि दरवाजे पाहिले. तिथेच अशोकवन आणि सीतेचं स्थान पाहून तो क्षणभर बेशुद्ध झाला.
शिंशपांस्तत्र वृक्षांश्च पुष्पितान्कोरकैर्युतान् । राक्षसीभिः समाकीर्णान्मृताभिर्हनुमद्भयात्
तिथे त्याने फुलांनी आणि कळ्यांनी भरलेली शिंशपा आणि इतर झाडं पाहिली, आणि हनुमानाच्या भीतीने मरण पावलेल्या राक्षसींनी ते झाडं वेढलेली होती.
इत्थं सर्वं विलोक्याशु रामः प्रायात्पुरीं प्रति । ब्रह्मादिदेवैः सहितः स्वीयस्वीयविमानकैः
असं सर्व काही पटकन पाहून, राम ब्रह्मा आणि इतर देवांसह त्यांच्या त्यांच्या विमानांमध्ये बसून आपल्या नगरीकडे निघाले.
देवदुंदुभिनिर्घोषाञ्छृण्वञ्छ्रोत्रसुखावहान् । तथैवाप्सरसां नृत्यैः पूज्यमानो रघूत्तमः
देवतांच्या आनंददायक नगाऱ्यांचा गोड आवाज ऐकत, आणि अप्सरांच्या नृत्यांनी सन्मानित होत, रघुकुळातील श्रेष्ठ राम पुढे गेले.
सीतायै दर्शयन्मार्गे तीर्थान्याश्रमवंति च । मुनींश्च मुनिपुत्रांश्च मुनिपत्नीः पतिव्रताः
रस्त्यात रामाने सीतेला तीर्थस्थळं, आश्रम, तिथले ऋषी, त्यांची मुलं आणि पतिव्रता ऋषिपत्न्या दाखवल्या.
यत्रयत्र कृतावासाः पूर्वं रामेण धीमता । तान्सर्वान्दर्शयामास लक्ष्मणेन समन्वितः
जिथे जिथे पूर्वी बुद्धिमान रामाने वास्तव्य केलं होतं, ती सगळी ठिकाणं त्याने लक्ष्मणासोबत सीतेला दाखवली.
इत्येवं दर्शयंस्तस्यै रामोऽद्राक्षीत्स्वकां पुरीम् । तस्याः पुनः समीपे तु नंदिग्रामं ददर्श ह
अशा प्रकारे तिला सर्व ठिकाणं दाखवत असताना, रामाने आपली नगरी पाहिली; आणि तिच्या जवळ नंदिग्राम गावही त्याला दिसलं.
यत्र वै भरतो राजा पालयन्धर्ममास्थितः । भ्रातुर्वियोगजनितं दुःखचिह्नं वहन्बहु
जिथे भरत राजा म्हणून धर्माने राज्य करत होता, आणि भावाच्या विरहामुळे झालेलं दुःख त्याच्या अंगावर स्पष्ट दिसत होतं.
गर्तशायी ब्रह्मचारी जटावल्कलसंयुतः । कृशांगयष्टिर्दुःखार्तः कुर्वन्रामकथां मुहुः
तो खड्ड्यात झोपलेला, ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा, जटाजूट आणि झाडाच्या साली घातलेला, कृश आणि काठीसारखा दिसणारा, दुःखाने व्याकुळ झालेला, वारंवार रामकथेचे पठण करणारा आहे.
यवान्नमपि नो भुंक्ते जलं पिबति नो मुहुः । उद्यंतं सवितारं यो नमस्कृत्य ब्रवीति च
तो ज्वारीचे अन्नही खात नाही, पाणीही वारंवार पित नाही; सूर्य उगवताना नमस्कार करून तो असे म्हणतो.
जगन्नेत्रसुरस्वामिन्हर मे दुष्कृतं महत् । मदर्थे रामचंद्रोऽपि जगत्पूज्यो वनं ययौ
देवतांचा स्वामी, जगाचा नेत्र असलेल्या प्रभो, माझे मोठे पाप दूर कर; माझ्यासाठी जगभर पूज्य असलेला रामसुद्धा वनात गेला.
सीतया सुकुमारांग्या सेव्यमानोऽटवीं गतः । या सीता पुष्पपर्यंके वृंतमासाद्य दुःखिता
नाजूक अंग असलेल्या सीतेच्या सेवेत रमून तो वनात गेला; तीच सीता, जी पूर्वी फुलांच्या पलंगावर झोपायची, आता दुःखाला सामोरी जाऊन व्याकुळ झाली आहे.
या सीता रविसंतापं कदापि प्राप नो सती । मदर्थे जानकी सा च प्रत्यरण्यं भ्रमत्यहो
ती सीता, जी कधीच सूर्याच्या तापाला सामोरी गेली नव्हती, तीच जानकी आता माझ्यासाठी वनात भटकते—हाय!
या सीता राजवृंदैश्च न दृष्टा नयनैः कदा । सा सीता दृश्यते नूनं किरातैः कालरूपिभिः
ती सीता, जिला राजदरबारातील कुणाच्याही डोळ्यांनी कधी पाहिले नव्हते, तीच सीता आता नक्कीच काळासारख्या शिकाऱ्यांच्या नजरेस पडते.
या सीता मधुरं त्वन्नं भोजिता न बुभुक्षति । सा सीताद्य वनस्थानि फलानि प्रार्थयत्यहो
ती सीता, जी गोड अन्न खायची आणि कधीच उपाशी राहिली नव्हती, तीच सीता आता वनातील फळांची इच्छा धरते—हाय!
इत्येवमन्वहं सूर्यमुपस्थाय वदत्यदः । प्रातःप्रातर्महाराजो भरतो रामवल्लभः
अशा प्रकारे तो दररोज सकाळी सूर्याला वंदन करून हे बोलतो; रामाचा प्रिय, मोठा राजा भरत दररोज हे करतो.
यश्चोच्यमानः सचिवैः समदुःखसुखैर्बुधैः । नीतिज्ञैः शास्त्रनिपुणैरिति प्रोवाच तान्नृपः
जेव्हा दुःख-सुखात समसमान असलेले, नीती आणि शास्त्र जाणणारे मंत्री त्याला काही सांगतात, तेव्हा तो राजा त्यांना असे म्हणतो.
अमात्या दुर्भगं मां किं प्रब्रूत पुरुषाधमम् । मदर्थे मेऽग्रजो रामो वनं प्राप्यावसीदति
मंत्र्यांनो, मला दुर्दैवी आणि नीच का म्हणता? माझ्यासाठी माझा मोठा भाऊ राम वनात जाऊन दुःख भोगतो.
दुर्भगस्य मम प्रस्वाः पापमार्जनमादरात् । करोमि रामचंद्रांघ्रिं स्मारं स्मारं सुमंत्रिणः
मी दुर्दैवी, माझ्या पापाचे प्रायश्चित्त भक्तीने करतो, आणि पुन्हा पुन्हा रामचंद्राच्या पायांची आठवण काढतो, सुमंत्रा.
धन्या सुमित्रा सुतरां वीरसूः स्वपतिप्रिया । यस्यास्तनूजो रामस्य चरणौ सेवतेऽन्वहम्
सुमित्रा खरोखरच धन्य आहे—ती वीरपुत्रीची माता आणि पतीप्रेमी आहे; तिचा मुलगा दररोज रामाच्या पायांची सेवा करतो.