शौनक उवाच। कृष्णप्राप्तिः पुरा कस्य करस्य प्रतिपालनात् । दक्षिणस्य मुने ब्रूहि श्रोतुमिच्छामि सादरात्
शौनक म्हणाले: पूर्वी कोणाला प्रतिज्ञा पाळून आणि दक्षिणा देऊन कृष्णप्राप्ती झाली? हे मुनी, कृपया मला ते सांग, मी आदराने ऐकू इच्छितो.
सूत उवाच। पुरा किंचित्पुरे शूद्रो नाम्नासीद्वीरविक्रमः । बह्वाशी पृथुलांगश्च बहुवक्तातिसुंदरः
सूता म्हणाले: पूर्वी एका नगरीत वीरविक्रम नावाचा एक शूद्र होता. तो फार खाणारा, मजबूत अंगाचा, खूप बोलणारा आणि अतिशय देखणा होता.
धनवान्पुत्रवान्सभ्यो विद्वान्सर्वजनप्रियः । विप्राणामतिथीनां च पूजकः सर्वदैव तु
तो श्रीमंत, पुत्रवान, सर्वांचा मान्य, विद्वान आणि सर्वांना प्रिय होता. तो ब्राह्मण आणि पाहुण्यांचा नेहमी सन्मान करत असे.
पितृभक्तो द्विजश्रेष्ठ प्रतिज्ञापालकः सदा । वाचां गुरुजनानां च पालको हरिसेवकः
तो पितरभक्त, हे द्विजश्रेष्ठ, नेहमी प्रतिज्ञा पाळणारा, गुरुजनांच्या वचनाचे पालन करणारा आणि हरिचा सेवक होता.
एकदा सुंदरो गेहं श्वपचस्तस्य छद्मना । प्राप्तो धृत्वा ब्राह्मणस्य रूपं वै तरुणः सुधीः
एकदा सुंदर नावाचा युवक, ब्राह्मणाचा वेष धारण करून, त्या चांडाळाच्या घरी गुपचूप गेला.
ब्राह्मण उवाच। शृणु मे वचनं धीर मम जाया मृता शुभा । किं करोमि क्व गच्छामि कथयाद्यानुकंपया
ब्राह्मण म्हणाला: धीराने माझं बोलणं ऐक. माझी शुभ पत्नी मरण पावली आहे. मी आता काय करू? कुठे जाऊ? कृपेनं मला सांग.
विवाहं यो जनः कुर्याद्ब्राह्मणं च विशेषतः । किं च दानैः किं च तीर्थैः किं यज्ञैर्व्रतकोटिभिः
जो कोणी, विशेषतः ब्राह्मणासाठी, विवाह लावतो, त्याला मग दान, तीर्थयात्रा, यज्ञ किंवा असंख्य व्रतांची गरजच राहत नाही.
इति श्रुत्वा त्वसौ विप्रं चोक्तवान्वीरविक्रमः । शृणु मे वचनं ब्रह्मन्बालास्ति मम कन्यका
हे ऐकून वीरविक्रम त्या ब्राह्मणाला म्हणाला: ब्राह्मण, माझं बोलणं ऐक. माझ्याकडे एक तरुण कन्या आहे.
यदिच्छा ते भवेद्विप्र दास्यामि विधिपूर्वकम् । नय मे दक्षिणं हस्तं दास्यामि चान्यथा नहि
ब्राह्मण, तुला इच्छा असेल तर मी विधिपूर्वक ती कन्या तुला देईन. माझा उजवा हात धर; अन्यथा मी कन्या देणार नाही.
तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा जग्राह दक्षिणं करम् । श्वपचो हर्षयुक्तो वै प्रोवाच वचनं त्विति
हे शब्द ऐकून त्याने उजवा हात धरला. चांडाळ आनंदाने म्हणाला:
ब्राह्मण उवाच। कृत्वा शुभ क्षणं मह्यं देहि कन्यां शुभान्विताम् । विलंबे बहुविघ्नं स्यादिति शास्त्रेषु निश्चितम्
ब्राह्मण म्हणाला: माझ्यासाठी शुभ मुहूर्त ठरवून, सद्गुणी कन्या मला दे. उशीर केला तर अनेक अडथळे येतात, असं शास्त्रात सांगितलं आहे.
वीरविक्रम उवाच। तुभ्यं श्वः कन्यकां ब्रह्मन्दास्यामि नास्ति चान्यथा । दक्षिणं च करं दत्वा न कुर्यात्पुरुषाधमः
वीरविक्रम म्हणाला: ब्राह्मण, उद्या मी तुला कन्या देईन; दुसरा मार्ग नाही. एकदा उजवा हात दिल्यावर, वचन मोडणारा माणूस नीच असतो.
सूत उवाच। ब्राह्मणं कृष्णशर्माणं चाहूयाकथयन्मुने । पुरोहितमिदं सर्वं प्रोवाच संविदं द्विज
सूतम्हणाला: त्याने कृष्णशर्मा नावाच्या ब्राह्मणाला बोलावून, सर्व गोष्ट आपल्या घरच्या पुरोहिताला सांगितली.
कथं विप्राय ते कन्यां शूद्राय दातुमिच्छसि । अज्ञातायाकुलीनाय न ददस्व विशेषतः
तू आपल्या कन्येला शूद्र, ओळखीचा नसलेला आणि कुळही माहित नाही अशा माणसाला का देऊ इच्छितोस? विशेषतः अशा व्यक्तीला कन्या देऊ नकोस.
ऊचुस्तज्जातयः सर्वे जनकाद्यास्तपोधन । अस्माकं वचनं तात शृणुष्व वीरविक्रम
त्या घरातील सर्व जण, वडीलांसह, म्हणाले: वीरविक्रम, आमचं बोलणं ऐक.
न ज्ञायते कुलं यस्य देशगोत्रधनं तथा । शीलं वयस्तस्य कन्या स्वजनैर्न च दीयते
ज्याचं कुळ, प्रदेश, गोत्र, संपत्ती, स्वभाव आणि वय माहित नाही, अशा माणसाला आपली कन्या द्यावी लागत नाही.
स उवाच द्विजश्रेष्ठ दत्तं मे दक्षिणं करम् । कदाचिदन्यथाकर्तुं न शक्नोमि च सर्वथा
तो म्हणाला: द्विजश्रेष्ठा, मी उजवा हात दिला आहे. आता मी कधीच, कोणत्याही प्रकारे, वचन मोडू शकत नाही.
इत्युक्त्वा तान्स विप्राय कन्यां दातुं प्रचक्रमे । दृष्ट्वेति ज्ञातयः सर्वे विस्मयमद्भुतं ययुः
असं म्हणून त्याने ब्राह्मणाला कन्या देण्यास सुरुवात केली. हे पाहून सर्व नातेवाईक आश्चर्यचकित झाले.
सत्यं तद्वचनं श्रुत्वा शंखचक्रगदाधरः । आविर्बभूव सहसा चारुह्य गरुडं मुने
ती खरी वचनं ऐकून, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारे भगवान अचानक गरुडावर बसून प्रकट झाले.
श्रीभगवानुवाच। धन्यं ते च कुलं धर्मोधन्यस्ते जननी पिता । धन्यं ते वचनं सत्यं धन्यं ते दक्षिणं करम्
श्रीभगवान म्हणाले: तुझं कुळ धन्य आहे, तुझे आई-वडील धन्य आहेत, तुझं सत्य वचन धन्य आहे, तुझा उजवा हात धन्य आहे.
धन्यं कर्म्म च ते जन्म त्रैलोक्ये नैव विद्यते । एवं ते कर्मणा साधो चोद्धारं कुरुषे कुलम्
तुझं कर्म आणि जन्म धन्य आहेत; असं त्रिलोकात कुठेही सापडत नाही. अशा तुझ्या कृतीमुळे, सज्जना, तू आपल्या कुळाचा उद्धार करतोस.
सूत उवाच। एवं ब्रुवति श्रीकृष्णे विमानं स्वर्णनिर्मितम् । आगतं हरिगणैर्युक्तं सर्वत्र गरुडध्वजम्
सूता म्हणाला: श्रीकृष्ण असं बोलत असताना, सोन्याचं विमान, सर्वत्र गरुडध्वजांनी सजलेलं आणि हरिभक्तांनी वेढलेलं, तेथे आलं.
सर्वं तस्य कुलं ब्रह्मन्स श्वपाकपुरोहितम् । रथे चारोपयामास शंखपद्मधरः स्वयं
हे ब्राह्मण, त्या व्यक्तीचं संपूर्ण कुटुंब, अगदी कुत्रं खाणाऱ्याचा पुरोहित असला तरी, शंख आणि कमळ धारण करणाऱ्या भगवंतानं स्वतः त्यांना रथावर बसवलं.
गृहीत्वा तान्हरिः सर्वान्गतो वैकुंठमंदिरम् । तत्र तस्थौ चिरं ते च कृत्वा भोगं सुदुर्ल्लभम्
भगवान हरिनं सर्वांना एकत्र करून वैकुंठधामात नेलं. तिथे त्यांनी फार काळ अत्यंत दुर्मिळ असा आनंद उपभोगला.
वचनं लंघयेद्यस्तु यस्तु वा दक्षिणं करम् । सकुलो निरयं याति सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
जो कोणी हे वचन मोडतो किंवा उजवा हात देतो, तो आणि त्याचं कुटुंब नरकात जातात; मी सत्य सांगतो, हे खरंच आहे.
तस्यान्नं तु जलं ब्रह्मन्न ग्राह्यं पितृदैवतैः । त्यक्त्वा धर्मो गृहं तस्य भीत्या याति द्विजोत्तम
हे ब्राह्मण, अशा व्यक्तीचं अन्न किंवा पाणी पितरांनी किंवा देवांनी स्वीकारू नये; त्याच्या घरात धर्म राहात नाही, म्हणून श्रेष्ठ ब्राह्मण तिथून भीतीने निघून जातो.
दत्वाशां यो जनः कुर्यान्नैराश्यं चैव मूढधीः । स स्वकान्कोटिपुरुषान्गृहीत्वा नरकं व्रजेत्
जो माणूस आधी आशा देतो आणि नंतर मूर्खपणानं निराशा करतो, तो स्वतःच्या असंख्य लोकांना घेऊन नरकात जातो.
वचनं लंघयेद्यस्तु धर्मस्तस्य विलंघति । नृपाग्नितस्करैर्विप्र सत्यं सत्यं सुनिश्चितम्
जो कोणी हे वचन मोडतो, त्याचा धर्म नष्ट होतो; राजे, अग्नी किंवा चोर यांच्या हातून त्याला शिक्षा मिळते, हे मी निश्चित सत्य सांगतो.
स्वर्गोत्तरमिमं सम्यक्श्रुत्वा स्वर्गोत्तरं व्रजेत् । जीवन्मुक्तस्त्विहामुत्र कृष्णाख्यं धाम चोत्तमम्
जो कोणी हे स्वर्गसंबंधी श्रेष्ठ ज्ञान नीट ऐकतो, तो स्वर्गाहूनही उच्च स्थान प्राप्त करतो; तो या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात मुक्त होऊन कृष्ण नावाच्या परमधामात पोहोचतो.
श्रीगणेशाय नमः। श्रीकुलदेवतायै नमः। श्रीगुरुचरणारविंदाभ्यां नमः । नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवींसरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
श्रीगणेशाला नमस्कार. कुलदेवतेला नमस्कार. श्रीगुरुंच्या चरणकमळांना नमस्कार. नारायणाला, उत्तम पुरुषाला, देवी सरस्वतीला आणि व्यासांना वंदन करून विजयाची घोषणा करावी.