शौनक उवाच। कथयस्व मुने सूत माहात्म्यं कलुषक्षयम् । शेषपंचदिनस्यापि कार्त्तिकस्यानुकंपया
शौनक म्हणाले — सूत मुनी, कृपया मला त्या कार्तिक महिन्याच्या शेवटच्या पाच दिवसांचं, पाप नष्ट करणारं महात्म्य सांग.
सूत उवाच। शृणु शौनक यत्पृष्टं माहात्म्यं पापनाशनम् । वक्ष्याम्यहं वै चोर्जस्य शेषपंचदिनस्य च
सूत म्हणाले — शौनक, तू विचारलेलं, पापांचा नाश करणारं हे महात्म्य मी सांगतो; या शेवटच्या पाच दिवसांचं पुण्य मी आता सांगतो.
व्रतानां मुनिशार्दूल प्रवरं विष्णुपंचकम् । तस्मिन्यः पूजयेद्भक्त्या श्रीहरिं राधया सह
मुनीश्रेष्ठा, सर्व व्रतांमध्ये 'विष्णुपंचक' हे श्रेष्ठ आहे; या काळात जो भक्तीभावाने श्रीहरी आणि राधेची पूजा करतो—
गंधपुष्पैर्धूपदीपैर्वस्त्रैर्नानाविधैः फलैः । स याति विष्णुसदनं सर्वपापविवर्जितः
—गंध, फुलं, धूप, दिवे, वस्त्रं आणि विविध फळांनी पूजा केल्यास, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णूच्या धामाला जातो.
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । न प्राप्नोति परं स्थानमकृत्वा विष्णुपंचकम्
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ किंवा संन्यासी — यापैकी कोणीही विष्णुपंचक केल्याशिवाय परम स्थान मिळवू शकत नाही.
सर्वपापहरं पुण्यं विख्यातं विष्णुपंचकम् । तत्र स्नानं तु यः कुर्यात्सर्वतीर्थफलं लभेत्
सर्व पापं दूर करणारा आणि पुण्य देणारा म्हणून विष्णुपंचक प्रसिद्ध आहे; या काळात जो स्नान करतो, त्याला सर्व तीर्थांचं फळ मिळतं.
श्रीहरेः पुरतो विप्र तुलस्याश्च समीपतः । प्रदीपं सर्पिषा पूर्णं दद्याद्यो भक्तिभावतः
श्रीहरीच्या समोर, तुळशीच्या जवळ जो भक्तिभावाने तुपाचा दिवा लावतो—
नभसि श्रीहरेः प्रीत्यै याति स विष्णुमंदिरम् । पापी याति हरेर्धाम सत्यमेतन्मयोदितम्
—श्रीहरीला आनंद मिळावा म्हणून आकाशात दिवा लावल्यास, तो विष्णूच्या मंदिरात जातो; पापी असला तरी तो हरिधामाला पोहोचतो — हे मी सत्य सांगतो.
स्नापयेच्चाच्युतं भक्त्या मधुक्षीरघृतादिभिः । दद्यात्किं नो हरिः प्रीतस्तस्मै साधुजनाय वै
जो भक्तिभावाने मध, दूध, तुप इत्यादींनी अच्युताचं अभिषेक करतो, त्याला प्रसन्न झालेला हरि काय देणार नाही?
नैवेद्यं देवदेवेशं परमान्नं निवेदयेत् । तस्य पुण्यं प्रसंख्यातुं न शक्तो वै चतुर्मुखः
देवतांचा देव असलेल्या परमेश्वराला उत्तम अन्न नैवेद्य म्हणून अर्पण करावं; त्याचं पुण्य मोजणं ब्रह्मदेवालाही शक्य नाही.
अर्चयित्वा हृषीकेशमेकादश्यां समाहितः । निष्प्राप्य गोमयं सम्यक्मंत्रवत्समुपासते
एकादशीला एकाग्रतेने हृषीकेशाची पूजा करून, नीट मंत्रोच्चारासह गोमयाने त्याची सेवा करावी.
गोमूत्रं मंत्रवद्भूयो द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती । क्षीरं तथा त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि
द्वादशीला व्रतीने मंत्रोच्चारासह पुन्हा गोमूत्र घ्यावं; त्रयोदशीला दूध, आणि चतुर्दशीला दही घ्यावं.
संप्राप्य पापशुद्ध्यर्थं लंघयित्वा चतुर्दिनम् । पंचमे तु दिने स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम्
चार दिवस पापशुद्धीसाठी व्रत पाळून, पाचव्या दिवशी स्नान करून नीट विधीने केशवाची पूजा करावी—
भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् । ततो नक्तं समश्नीयात्पंचगव्यं सुमंत्रितम्
—नंतर भक्तीने ब्राह्मणांना जेवू घालावं आणि त्यांना दक्षिणा द्यावी; त्यानंतर रात्री मंत्रोच्चार केलेलं पंचगव्य घ्यावं.
एवं कर्तुमशक्तो यः फलमूलं च भोजनम् । कुर्याद्धविष्यं वा विप्र यथोक्तविधिना ह वै
हे करणं शक्य नसेल, तर फळं, कंद किंवा हवीष्य अन्न योग्य पद्धतीने खावं.
श्रीहरेः पंचकं विप्र कुर्याद्यस्तुलसीदलैः । पूजयेत्तं स विज्ञेयः स्वयं नारायणः प्रभुः
जो ब्राह्मण श्रीहरीचं पंचक तुळशीच्या पानांनी करतो, तो स्वतः नारायण म्हणून ओळखावा.
पुरा त्रेतायुगे शूद्रो दस्युवृत्तिपरायणः । नाम्ना दंडकरो नित्यं धर्मनिंदां करोति यः
पूर्वी त्रेतायुगात दंडक नावाचा एक शूद्र होता, जो नेहमी चोरट्या वागणुकीत गुंतलेला आणि धर्माची निंदा करणारा होता.
असत्यभाषी मित्रघ्नो वेश्याविभ्रम लोलुपः । ब्रह्मस्वहारी क्रूरश्च परस्त्रीगमने रतः
तो खोटं बोलणारा, मित्रांचा घात करणारा, वेश्यांच्या मागे लागणारा, ब्राह्मणांची संपत्ती चोरणारा, क्रूर आणि परस्त्रीगमन करणारा होता.
शरणागतहंता च पाखंडजनसंगभाक् । गोमांसाशी सुरापश्च परनिंदाकरः सदा
जो एखाद्याला आश्रय मागणाऱ्याला मारतो, पाखंडी लोकांमध्ये वावरतो, गायीचे मांस खातो, मद्यपान करतो आणि नेहमी दुसऱ्यांची निंदा करतो—
विश्वासघाती ज्ञातीनां वृत्तिच्छेदी द्विजोत्तम । दुष्टं सर्वे समालोक्य तादृशं तद्गृहे द्विजः
जो आप्तांचा विश्वासघात करतो, त्यांची उपजीविका बुडवतो, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, असा दुष्ट माणूस दिसला की सर्व आप्त—
आगता ज्ञातयः क्रुद्धास्तस्य पापपरायणम् । ज्ञातय ऊचुः। रे रे मूढ दुराचार विनाशं प्रतिनीयते । या प्रतिष्ठार्जिता पूर्वैरस्माकं निर्मलेऽन्वये
ते आप्त रागावून, त्याच्या पापमय वागणुकीमुळे, म्हणाले: 'अरे मूर्ख, वाईट वागणारा, तू आमच्या निखळ वंशाची आणि पूर्वजांनी मिळवलेल्या प्रतिष्ठेची वाट लावतोस.'
इति क्रुद्धा द्विजश्रेष्ठ अपकीर्तिभयादपि । पापिनां प्रवरं सर्वे तत्यजुस्तं कुलादरम्
अशा प्रकारे रागावून आणि अपकीर्तीच्या भीतीने, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, सर्वांनी त्या पापी, कुलाचा कलंक असलेल्या माणसाला सोडून दिले.
ततो गतो महारण्यं विनष्टाखिल वैभवः । कुर्यात्स दस्युभिः सार्द्धं दस्युकर्म निरंतरम्
मग सर्व संपत्ती गमावून तो मोठ्या जंगलात गेला आणि तिथे चोरट्यांसोबत नेहमी दुष्कृत्ये करू लागला.
पथि प्रगच्छतां तेषां भयाद्विप्र न खादितुम् । प्राप्तं किंचित्क्षुधार्त्तास्ते गताश्चान्य स्थलं प्रति
रस्त्यावर जात असताना, भीतीमुळे, हे ब्राह्मण, त्यांना मिळालेलं काहीच खाता आलं नाही, भुकेने व्याकुळ झालेले ते दुसऱ्या ठिकाणी गेले.
तत्र प्रविष्टास्ते सर्वे दृष्ट्वा पुण्यजनान्बहून् । धात्रीमूले स्थितान्ब्रह्मन्वैष्णवान्द्विजसत्तमान्
ते सर्व तिथे पोहोचल्यावर, त्यांनी झाडाच्या मुळाशी उभे असलेले, विष्णुभक्त, पुण्यवान ब्राह्मण पाहिले.
सर्वे ते दस्यवो विप्र गता दंडकरोऽपि सः । तेषां परिसरं गत्वा प्रणामं वै चकार ह
ते सर्व चोर, दंडकासह, त्यांच्या जवळ गेले आणि त्यांना नमस्कार केला.
दंडकर उवाच। क्षुधार्तोऽहं द्विजश्रेष्ठाः प्राणा यास्यंति मे ध्रुवम् । ददध्वं खादितुं किंचिद्युष्माकं शरणं गतः
दंडक म्हणाला: 'मी भुकेला आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो; आता माझा प्राण जाणारच आहे. मला काहीतरी खायला द्या, मी तुमच्याकडे आश्रयाला आलो आहे.'
आकर्ण्य वचनं तस्य चोचुस्ते धर्मतत्पराः । सर्वपापहरे त्वं च विख्याते विष्णुपंचके
त्याचं बोलणं ऐकून, धर्मनिष्ठ ब्राह्मण म्हणाले: 'तू सर्व पापांचा नाश करणारा, विष्णूभक्तांत प्रसिद्ध आहेस.'
कथमन्नं खादितुं ते वांछा त्वद्य हरेर्दिने । विशेषं ते ब्रूहि संज्ञा काते भवति सांप्रतम्
'आज हरिदिनी तुला अन्न खायची इच्छा कशी झाली? तुझी सध्याची स्थिती स्पष्टपणे सांग.'
स उवाच मुदा विप्रा नाम्ना दंडकरोप्यहम् । सर्वपापसमायुक्तश्चोद्धारो मे कथं भवेत्
तो आनंदाने म्हणाला: 'हे ब्राह्मणहो, माझं नाव दंडक आहे, मी सर्व पापांनी भरलेला आहे. माझं उद्धार कसा होईल?'