न तत्रैकादशी कार्या धर्मकामार्थनाशिनी । स्वल्पां च दशमीविद्धां त्यजेदेकादशीं बुधः
तर तिथे एकादशीचं व्रत करू नये, कारण ते धर्म, काम आणि अर्थ यांचा नाश करतं. ज्ञानी माणसाने अगदी थोडीशी दशमी लागलेली एकादशीही सोडावी.
सुराबिंदोस्तु संपर्कात्घृतकुंभं त्यजेद्यथा । संपूर्णैकादशी यत्र द्वादश्यां पुनरेव सा
जसं दारूचा थेंब लागलेलं तुपाचं भांडं टाकावं लागतं, तसंच पूर्णपणे दशमी किंवा पुन्हा द्वादशी लागलेली एकादशीही सोडावी.
उत्तरा यतिभिः कार्या पूर्वामुपवसेद्गृही । एकादशीकला यत्र द्वादशीपरतो न चेत्
यतींनी उत्तर एकादशीचे व्रत करावं, तर गृहस्थांनी पूर्वीची एकादशी उपवास करावा. जिथे एकादशीची तिथी द्वादशीपर्यंत जात नाही—
तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादशी विलुप्ता चेत्परतो द्वादशीयुता
तिथे शंभर यज्ञाइतके पुण्य मिळतं, पण उपवासाचं पारणं त्रयोदशीला करावं. जर एकादशीचं व्रतच राहिलं नाही आणि फक्त द्वादशी उरली—
उपोष्या द्वादशी पूर्णा यदीच्छेत्परमां गतिम् । संपूर्णैऽकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा
जो कोणी श्रेष्ठ अवस्था मिळवू इच्छितो, त्याने पूर्ण द्वादशीचाच उपवास करावा. जिथे पूर्ण एकादशी आहे आणि ती सकाळी पुन्हा येते—
सर्वैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि । एकादशीव्रते येषां मनः संलीयते नृणाम्
सर्वांनीच अशा वेळी उत्तर एकादशीचं व्रत करावं, जर त्यानंतर द्वादशी येत असेल. ज्यांचं मन एकादशीच्या व्रतात गुंतलेलं आहे—
तेषां स्वर्गो हि वासोऽथ यांति ते सदनं हरेः । एकादश्याः परं नास्ति परलोकस्य साधनम्
त्यांना स्वर्गात निवास मिळतो आणि ते हरिच्या घरी जातात. एकादशीपेक्षा परलोक मिळवण्यासाठी दुसरं मोठं साधन नाही.
बहुपापसमायुक्तः करोति हरिवासरम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति हरिमंदिरम्
जो अनेक पापांनी भरलेला असला, तरी हरिवासराचं व्रत केल्यावर तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि हरिच्या मंदिरात जातो.
पतिसहिता या योषित्करोति हरिवासरम् । सुपुत्रा स्वामिसुभगा याति प्रेत्य हरेर्गृहम्
जी स्त्री पतीसह हरिवासराचं व्रत करते, तिला चांगले पुत्र, सौभाग्यशाली पती मिळतो आणि मृत्यूनंतर हरिच्या घरी जाते.
यो यच्छति हरेरग्रे प्रदीपं भक्तिभावतः । हरेर्द्दिने र्द्विजश्रेष्ठ पुण्यसंख्या न विद्यते
जो कोणी भक्तिभावाने हरिपुढे दिवा लावतो, हे श्रेष्ठ द्विजा, हरिवासराच्या दिवशी त्याचं पुण्य मोजता येत नाही.
यांगना भर्तृसहिता कुरुते जागरं हरेः । हरेर्निकेतने तिष्ठेच्चिरं पत्या सह द्विज
जी स्त्री पतीसह हरिकडे जागरण करते, हे द्विजा, ती पतीसह हरिच्या निवासस्थानी दीर्घकाळ राहते.
यत्किञ्चिद्धरये वस्तु भक्त्या यच्छति यो द्विज । हरेर्दिने तस्य पुण्यमक्षयं चैव सर्वदा
जो कोणी भक्तीने हरिला काहीही अर्पण करतो, हे द्विजा, हरिवासराच्या दिवशी त्याचं पुण्य नेहमीच अक्षय राहतं.
पुरासीद्वल्लभो नाम्ना नगरे कांचनाह्वये । धनेन पुष्कलेनापि राजते स धनेश्वरः
पूर्वी कांचन नावाच्या नगरीत वल्लभ नावाचा एक पुरुष होता. तो प्रचंड धनवान आणि धनाचा स्वामी होता.
तस्य प्रिया महारूपा नाम्ना हेमप्रभा द्विज । गरीयान्मुखरस्तत्र बाधते च कलेर्गुणः
त्याची प्रिय पत्नी अत्यंत सुंदर होती, तिचं नाव हेमप्रभा होतं, हे द्विजा. त्यांच्यात मुखर नावाची एक जास्त प्रभावशाली होती आणि कलियुगाचा दोष तिथे त्रास देत होता.
सा सदा कलहं कुर्यात्पत्या सह तपोधन । शश्वद्गुरुजनान्कामं भर्त्सनान्नीचभाषया
ती नेहमी पतीसोबत भांडण करत असे, हे तपोधन, आणि सतत गुरूजनांना हवे तसे कठोर शब्दांनी बोलून अपमान करत असे.
पाकपात्रे सदाश्नीयात्गुप्ता सैकांतिकेमला । उच्छिष्टं गुरुजनेभ्यश्च दद्याद्वै प्रतिवासरम्
ती नेहमी गुपचूप आणि एकटीच स्वयंपाकाच्या भांड्यातून खात असे, आणि दररोज गुरूजनांना स्वतःचं उरलेलं अन्न द्यायची.
जारे सदा स्थितं चित्तमहं साध्वीति सा वदेत् । स्वामिनः कलहैर्ब्रह्मन्मनोद्वेगकरा सदा
ती नेहमी म्हणायची, "मी सती आहे," पण तिचं मन नेहमी प्रियकराकडेच लागलेलं असायचं. ती आपल्या नवऱ्याला सतत भांडणं करून त्रास द्यायची, हे ब्राह्मण.
एकदा चागतां दृष्ट्वा चकार भर्त्सनां च ताम् । भर्त्ता तस्याः प्रहारं च सर्वपापयुतां द्विज
एकदा ती घरी परत येताना नवऱ्याने तिला पाहिलं आणि तिची खरडपट्टी काढली, शिवाय तिला मारही दिला, कारण ती सर्व पापांनी भरलेली होती, हे द्विजा.
सैव रोषसमायुक्ता गता शून्यगृहे तु वै । सुप्ताऽज्ञाता स्थिता कस्मिन्जलान्नं न चखाद ह
ती रागाने भरून गेली आणि कोणीही न कळता रिकाम्या घरात जाऊन पडली. तिने पाणीही प्यायलं नाही, अन्नही खाल्लं नाही.
दैवात्तत्र दिने विष्णोः पार्श्वस्य परिवर्त्तनम् । एकादशीव्रतं विप्र सर्वपापप्रणाशनम्
त्या दिवशीच, दैवयोगाने, विष्णूच्या जवळ एकादशीचं व्रत आलं, जे सर्व पापांचा नाश करणारं आहे, हे ब्राह्मण.
ततः प्रभाते रजनी द्वादशी श्रवणान्विता । आगता तत्र सा नारी रोषनिर्भरमानसा
मग सकाळी, द्वादशीची रात्र श्रवण नक्षत्रासह आली. त्या वेळी ती स्त्री तिथे आली, तिच्या मनात अजूनही राग भरलेला होता.
निराहारौ कृतौ द्वौ च निर्मला सा बभूव ह । रात्रौ च पंचतां याता जयंतीवासरे द्विज
दोन दिवस उपवास केल्यामुळे ती शुद्ध झाली. जयन्तीच्या दिवशी, रात्रीच तिचा मृत्यू झाला, हे द्विजा.
यमाज्ञया ततो दूता आगतास्तां तथाविधाम् । नेतुं भयंकरास्ते च पाशमुद्गरपाणयः
मग यमाच्या आज्ञेने, भयंकर आणि दोरी व गदा घेऊन यमदूत आले, तिला तशाच अवस्थेत घेऊन जायला.
बद्ध्वा नेतुं मनश्चक्रे कृतांतसदनं यदा । तदागता विष्णुदूताः शंखचक्रगदाधराः
त्यांनी तिला बांधून मृत्युलोकात नेण्याची तयारी केली, तेव्हा शंख, चक्र आणि गदा घेऊन विष्णूचे दूत तिथे आले.
छित्त्वा पाशं ततो दिव्ये स्यंदने तां गतैनसम् । ते वै चारोहयामासु निर्मलां भवनं हरेः
त्यांनी यमदूतांची दोरी तोडली आणि तिला दिव्य रथात बसवून, शुद्ध झालेल्या अवस्थेत, हरिच्या निवासस्थानी नेलं.
गता तैर्वेष्टिता साथ दुर्ल्लभं निर्जरैः शुभम् । विष्णोर्दिवसमाहात्म्यं कथितं ते द्विजर्षभ
त्यांच्या सोबत ती त्या शुभ आणि अमरांना सुद्धा दुर्लभ अशा स्थळी पोहोचली. हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, विष्णूच्या दिवसाचं महात्म्य असं सांगितलं.
अनिच्छयापि यः कुर्यात्स याति हरिमंदिरम् । एकादश्यादिने मर्त्यो दीपं दातुं हरेर्गृहे
जो मनापासूनही नाही, तरी एकादशीच्या दिवशी हरिच्या घरात दिवा लावतो, तो माणूस हरिच्या निवासाला पोहोचतो.
गच्छेत्प्रतिपदं सोऽपि चाश्वमेधफलाधिकम् । शृण्वंति च पुराणानि पठंति च हरेर्दिने । प्रत्यक्षरं लभंते ते कपिलादानजं फलम्
तो प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेध यज्ञापेक्षा जास्त फळ मिळवतो. जे लोक हरिदिनी पुराण ऐकतात किंवा वाचतात, त्यांना प्रत्येक अक्षरासाठी कपिला गायी दान केल्याचं पुण्य मिळतं.
शौनक उवाच । कर्मणा केन भोः सूत चैनसां संक्षयो भवेत् । श्रीहरेश्च कृपा भूयात्तद्वदस्वानुकंपया
शौनक म्हणाले: सुताजी, कोणत्या कृतीने पापांचा नाश होतो? आणि श्रीहरीची कृपा कशी मिळते? कृपया दयाळूपणे ते सांगा.
सूत उवाच । शृणु शौनक वक्ष्यामि शृण्वतां पापनाशनम् । येन विष्णोः कृपा स्याद्वै वृजिनक्षयकारिणी
सूत म्हणाले: शौनक, ऐका, मी सांगतो, जे ऐकणाऱ्याचं पाप नष्ट करतं आणि ज्यामुळे विष्णूची, पापांचा नाश करणारी कृपा मिळते.