यः कर्तुं प्रार्थनां विप्रं पश्येत्क्रोधेन चागतम् । कृतांतश्चक्षुषोस्तस्य तप्तसूचीं ददाति वै
जो कोणी ब्राह्मण काही मागण्यासाठी रागाने येताना पाहतो, त्याच्या डोळ्यात यमराज स्वतः तापलेली सुई घालतात.
कुरुते भूसुरं मूढो भर्त्सनं यो नराधमः । यमदूता मुखे तस्य तप्तलोहं ददंति च
जो मूर्ख मनुष्य पृथ्वीवरील देव असलेल्या ब्राह्मणाचा अपमान करतो, त्याच्या तोंडात यमदूत तापलेले लोखंड घालतात.
येषां निकेतने भुंक्ते क्ष्मासुरो वै तपोधनः । सुपर्वाणैः स्वयं कृष्णो भुंक्ते तेषां निकेतने
ज्याच्या घरी तपस्वी ब्राह्मण अन्न ग्रहण करतो, शुभ दिवशी श्रीकृष्ण स्वतः त्या घरात अन्न ग्रहण करतो.
नश्यंति सर्वपापानि द्विजहत्यादिकानि च । कणमात्रं भजेद्यस्तु विप्रांघ्रिसलिलं नरः
ब्राह्मणहत्येसारख्या सर्व पापांचा नाश होतो; जो मनुष्य ब्राह्मणाच्या पायातील पाण्याचा एक थेंब जरी भक्तीने पूजतो.
यो नरश्चरणौधौतं कुर्याद्धस्तेन भक्तितः । द्विजातेर्वच्मि सत्यं ते स मुक्तः सर्वपातकैः
जो मनुष्य भक्तीने स्वतःच्या हाताने द्विजाच्या पायांचे पाणी धुतो, त्याला मी खरे सांगतो—तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
पुत्रहीना च या नारी मृतवत्सा च यांगना । सपुत्रा जीववत्सा सा द्विजपद्मांघ्रिसेवनात्
ज्या स्त्रीला मूल नाही किंवा जिचे मूल मरण पावले आहे, ती जर द्विजाच्या कमळासारख्या पायांची सेवा करते, तर ती जिवंत मुलांची आई होते.
ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे । उदधौ यानि तीर्थानि तिष्ठंति द्विजपादयोः । द्विजांघ्रिसलिलैर्नित्यं सेचितं यस्य मस्तकम्
संपूर्ण ब्रह्मांडातील आणि समुद्रातील सर्व तीर्थे द्विजाच्या पायाजवळ आहेत. ज्याच्या डोक्यावर दररोज द्विजाच्या पायांचे पाणी शिंपडले जाते—
स स्नातः सर्वतीर्थेषु स मुक्तः सर्वपातकैः । शृणु शौनक वक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम्
तो जणू सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यासारखा होतो आणि सर्व पापांतून मुक्त होतो. शौनक, आता मी तुला पाप नष्ट करणारे त्याचे माहात्म्य सांगतो.
विप्रपादोदकस्याहमितिहासं तपोधन । आसीत्पुरा द्विजश्रेष्ठ वैश्यवृत्तिपरायणः
हे तपस्वी, मी तुला ब्राह्मणाच्या पायातील पाण्याची कथा सांगतो. पूर्वी एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता, जो वैश्याच्या उदरनिर्वाहावर पूर्णपणे अवलंबून होता.
शूद्रो भीमो द्वापरे च ब्रह्महत्यासहस्रकृत् । निष्ठुरः सर्वदा तुष्टः समहान्वैश्यया पुनः
द्वापारयुगात भीम नावाचा एक शूद्र होता, ज्याने हजारो ब्राह्मणहत्या केल्या होत्या. तो नेहमीच निर्दयी होता, पण तरीही समाधानी होता आणि पुन्हा एकदा मोठ्या वैश्यासारखे वागू लागला.
शूद्राचारपरिभ्रष्टो भीमोऽसौ गुरुतल्पगः । प्रत्येकं वच्मि किं तस्य दस्योः संख्या न विद्यते
तो भीम शूद्राच्या आचारातूनही खाली घसरला होता, आणि गुरुपत्नीचा अपराध केला होता. मी तुला सांगतो, त्या दरोडेखोराच्या पापांची गणना करता येणार नाही.
पापानां मुनिशार्दूल भीमस्य दुष्टचेतसः । एकदा स गतः कश्चिद्ब्राह्मणस्य निवेशनम्
मुनिशार्दूल, त्या दुष्ट भीमाच्या पापांमध्ये एकदा तो एका ब्राह्मणाच्या घरी गेला.
गत्वा तं तस्य गेहात्तु द्रव्यं नेतुं मनो दधे । तत्रोवास ब्राह्मणस्य बहिर्द्वारसमीपतः
तेथे जाऊन त्याने ब्राह्मणाचे धन चोरण्याचा निश्चय केला आणि ब्राह्मणाच्या घराच्या बाहेरील दाराजवळ थांबला.
दैन्ययुक्तं वचः प्राह क्ष्मासुरं स तपोधनम् । भो स्वामिन्शृणु मे वाक्यं दयालुरिव मन्यते
दैन्याने भरलेला तो, त्या तपस्वी ब्राह्मणाला नम्रपणे म्हणाला, 'मालक, माझे बोल ऐका आणि मला दयाळू समजा.'
क्षुधार्तोऽहं देहि चान्नं प्राणा यास्यंति मे द्रुतम्
'मला भूक लागली आहे, कृपया मला अन्न द्या, नाहीतर माझा प्राण लवकरच जाईल.'
ब्राह्मण उवाच- क्षुधार्त्त शृणु मे कश्चिद्वाक्यं कर्तुं न विद्यते । पाकं मे तंडुलानि त्वं नीत्वा भुंक्ष्व यथासुखम्
ब्राह्मण म्हणाला: 'भुकेल्या माणसा, माझे बोल ऐक. माझ्याकडे काहीच नाही. माझे तांदूळ घे, शिजव आणि हवे तसे खा.'
नास्ति मे जनको माता नास्ति सूनुः सहोदरः । नास्ति जाया मातृबंधुर्मृताः सर्वे विहाय माम्
'माझा वडील नाही, आई नाही, मुलगा नाही, भाऊ नाही; पत्नी नाही, आईचे नातेवाईक नाहीत—सर्वजण मला सोडून गेले आहेत.'
तिष्ठाम्येको गृहेऽकर्मा भाग्यहीनोतिथे हरिः । एको मे वसतौ चास्ति न जाने तद्विना किल
'मी या घरात एकटाच राहतो, कोणतेही काम नाही, नशीब नाही, पाहुणे नाहीत, हरी. या घरात फक्त एकच वस्तू उरली आहे, ती गेल्यावर काय होईल ते मला माहीत नाही.'
भीम उवाच।मम कश्चिद्द्विजश्रेष्ठ नास्ति सेवां तवापि च । शूद्रोऽहं निलये जात्या कृत्वा स्थास्यामि ते सदा
भीम म्हणाला: 'द्विजश्रेष्ठा, माझ्याकडे तुझी सेवा करण्यासारखे काहीच नाही. मी जाताने शूद्र आहे, पण तुझ्या घरी राहून नेहमी तुझी सेवा करीन.'
सूत उवाच।इति तस्य वचः श्रुत्वा सानंदः क्ष्मासुरस्तदा । पाकं विधाय तूर्णं स ददावन्नं तपोधन
सूतः म्हणतो: त्याची वचने ऐकून तो तपस्वी ब्राह्मण आनंदित झाला; त्याने पटकन अन्न शिजवले आणि त्याला दिले.
सोऽपि हर्षसमायुक्तस्तस्थौ तत्र द्विजालये । सेवां कुर्वन्स्नेहयुक्तां भूसुरस्य मनोहराम्
तोही आनंदाने त्या ब्राह्मणाच्या घरी राहू लागला आणि प्रेमाने, मनापासून त्याची सेवा करू लागला.
अद्य श्वो वा हनिष्यामि द्रव्यमस्य ममापि च । नेतुं यदा करिष्यामि नेष्यामि नात्र संशयः
'आज किंवा उद्या मी त्याला मारून त्याचे धन घेईन—जेव्हा संधी मिळेल तेव्हा ते घेणारच, यात शंका नाही.'
परामृश्य च हृद्यंतः कृत्वा तस्य क्रियां वदेत् । पादधौतादिकं चासौ शिरसा गतपातकः
मनापासून विचार करून, त्याच्या योग्य कृत्याची सांगड घालावी आणि ती कृती करावी. पाय धुण्यापासून सुरू होणारे सर्व विधी करून, पापमुक्त होऊन, नम्रपणे डोके वाकवावे.
आचम्यांघ्रिजलं दध्रेच्छद्मना प्रतिदिनं द्विजः । एकदा हारकः कश्चिद्द्रव्यं नेतुं समागतः
द्विजाने दररोज गुप्तपणे पाय धुतलेल्या पाण्याचा आचमन करावा. एकदा एक चोर काही वस्तू चोरण्यासाठी तेथे आला.
उत्पाट्य रात्रावररं गतोऽसौ तद्गृहांतरम् । दृष्ट्वा भीमं प्रहारार्थं दंडहस्तः समागतः
रात्री दरवाज्याचा कडी काढून तो त्या घरात शिरला. तेव्हा त्याला, हातात काठी घेऊन मारण्यासाठी येणारा एक भयंकर पुरुष दिसला.
हारको मस्तकं तस्य छित्त्वा तूर्णं पलायितः । अथ तस्य भटा विष्णोः शंखचक्रगदाधराः
त्या चोराने त्याचे डोके झटकन छाटले आणि लगेच पळून गेला. त्यानंतर, शंख, चक्र आणि गदा घेऊन विष्णूचे सेवक तेथे आले.
समायातास्तथा नेतुं भीमं तं वीतकिल्बिषम् । स्यंदनं चागतं दिव्यं राजहंसयुतं द्विज
ते पापरहित त्या पुरुषाला घेऊन जाण्यास आले आणि राजहंसांनी ओढलेली एक दिव्य रथही तेथे आली, हे द्विजा.
तत्रारूढो ययौ विष्णोर्भवनं दुर्लभं किल । माहात्म्यं भूमिदेवस्य मया ते तत्प्रकीर्तितम् । शृणुयाद्यो नरो भक्त्या तस्य पातकनाशनम्
त्या रथावर बसून तो दुर्मिळ विष्णूच्या लोकात गेला. भूमिदेवतेचे हे माहात्म्य मी तुला सांगितले. जो मनुष्य हे भक्तीने ऐकतो, त्याचे सर्व पाप नष्ट होते.
शौनक उवाच। कथयस्व महाभाग माहात्म्यं पापनाशनम् । एकादश्याः फलं किं वा किल्बिषं स्यादकुर्वतः
शौनक म्हणाले: हे महाभागा, पाप नष्ट करणारे माहात्म्य सांग आणि एकादशीचे फळ काय, तसेच जो एकादशी पाळत नाही त्याला कोणते पाप लागते तेही सांग.
सूत उवाच। एकादश्यास्तु माहात्म्यं किमहं वच्मि सांप्रतम् । श्रुत्वा चैकादशीनाम यमदूताश्च शंकिताः
सूतम्हणाले: एकादशीचे माहात्म्य मी आता काय सांगू? एकादशीचे वर्णन ऐकून यमाचे दूतही घाबरतात.