तत्राकृतोपवासस्य शासनं यममंदिरम् । यद्दत्तं पितरो नित्यं न गृह्णंति यथाविधि
जो उपवास करत नाही, त्याच्यासाठी यमाचा आदेशच अंतिम ठरतो; आणि त्याने जे काही पितरांना अर्पण केले, ते पितर योग्य रीतीने स्वीकारत नाहीत.
पितरः पातिताः सर्वे जयंत्यां भोजने कृते । इति श्रुत्वा ततो राजा व्रतं चक्रे नराधिप
जयंत्याच्या दिवशी अन्न खाल्ल्यास सर्व पितरांचा पतन होते; हे ऐकून त्या राजाने व्रत स्वीकारले.
किंचित्पुष्पं कियद्गंधं वस्त्रं चानीय हर्षितः । एतद्व्रतं समायुक्तं तिथिभांते च पारणम् । व्रतस्यास्य प्रभावेण चित्रसेनो हरेर्गृहम्
त्याने आनंदाने थोडी फुले, थोडासा गंध, आणि वस्त्र आणले; हे व्रत पाळले आणि तिथी संपल्यावर उपवास सोडला. या व्रताच्या प्रभावामुळे चित्रसेन हरिच्या लोकात गेला.
दिव्यं विमानमारुह्य गतवान्पितृभिः सह । यत्फलं मथुरां गत्वा दृष्ट्वा कृष्णमुखांबुजम्
तो दिव्य विमानात बसून आपल्या पितरांसह गेला; जसे मथुरेला जाऊन कृष्णाच्या कमळासारख्या मुखाचे दर्शन घेऊन जे फळ मिळते—
तत्फलं प्राप्यते पुंसाकृष्णजन्माष्टमीव्रतात् । यत्फलं द्वारकां गत्वा दृष्टे विश्वेश्वरे हरौ । तत्फलं प्राप्यते दीनैः कृत्वा जन्माष्टमीव्रतम्
तेच फळ कृष्णजन्माष्टमीचे व्रत केल्याने मिळते; आणि द्वारकेला जाऊन विश्वेश्वर हरिचे दर्शन घेऊन जे फळ मिळते, तेच फळ गरीब माणसालाही जन्माष्टमीचे व्रत केल्याने मिळते.
शौनक उवाच। कथयस्व महाप्राज्ञ ब्राह्मणस्य कृपार्णव । माहात्म्यं सर्ववर्णानां श्रेष्ठस्य कृपया च मे
शौनक म्हणाला: 'हे दयाळू महापंडित, सर्व वर्णांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या ब्राह्मणाचे माहात्म्य आणि त्याची श्रेष्ठता कृपापूर्वक मला सांग.'
सूत उवाच। ब्राह्मणः सर्ववर्णानां गुरुरेव द्विजोत्तम । सर्वामराश्रयो ज्ञेयः साक्षान्नारायणः प्रभुः
सूतम्हणाला: 'ब्राह्मण हा सर्व वर्णांचा गुरु आहे, हे श्रेष्ठ द्विजा; तो सर्व देवांचा आधार असून, प्रत्यक्ष नारायणच मानावा.'
कुर्यात्प्रणामं यो विप्रं हरिबुद्ध्या तु भूसुरम् । भक्त्या तस्य द्विजश्रेष्ठ वर्द्धते संपदादिकम्
जो कोणी ब्राह्मणाला हरिच्या भावनेने पृथ्वीवरील देव मानून नमस्कार करतो, त्याच्या भक्तीमुळे त्याचे ऐश्वर्य आणि सर्व शुभ गोष्टी वाढतात.
न नमेद्ब्राह्मणं दृष्ट्वा हेलयापि च गर्वितः । छेदनं तु तस्य शिरः कर्तुमिच्छेत्सदा हरिः
जो गर्वाने ब्राह्मणाला पाहूनही हलगर्जीपणे वाकत नाही, त्याचे शीर छाटावे असे हरिला नेहमी वाटते.
कृतापराधं विप्रं ये द्विषंति पापबुद्धयः । हरिं द्विषंति ते ज्ञेया निरयं यांति दारुणम्
ज्यांची बुद्धी पापी आहे आणि जे ब्राह्मणाने अपराध केला म्हणून त्याच्यावर द्वेष करतात, ते हरिवरच द्वेष करतात आणि ते भयंकर नरकात जातात.
यः कर्तुं प्रार्थनां विप्रं पश्येत्क्रोधेन चागतम् । कृतांतश्चक्षुषोस्तस्य तप्तसूचीं ददाति वै
जो कोणी ब्राह्मण काही मागण्यासाठी रागाने येताना पाहतो, त्याच्या डोळ्यात यमराज स्वतः तापलेली सुई घालतात.
कुरुते भूसुरं मूढो भर्त्सनं यो नराधमः । यमदूता मुखे तस्य तप्तलोहं ददंति च
जो मूर्ख मनुष्य पृथ्वीवरील देव असलेल्या ब्राह्मणाचा अपमान करतो, त्याच्या तोंडात यमदूत तापलेले लोखंड घालतात.
येषां निकेतने भुंक्ते क्ष्मासुरो वै तपोधनः । सुपर्वाणैः स्वयं कृष्णो भुंक्ते तेषां निकेतने
ज्याच्या घरी तपस्वी ब्राह्मण अन्न ग्रहण करतो, शुभ दिवशी श्रीकृष्ण स्वतः त्या घरात अन्न ग्रहण करतो.
नश्यंति सर्वपापानि द्विजहत्यादिकानि च । कणमात्रं भजेद्यस्तु विप्रांघ्रिसलिलं नरः
ब्राह्मणहत्येसारख्या सर्व पापांचा नाश होतो; जो मनुष्य ब्राह्मणाच्या पायातील पाण्याचा एक थेंब जरी भक्तीने पूजतो.
यो नरश्चरणौधौतं कुर्याद्धस्तेन भक्तितः । द्विजातेर्वच्मि सत्यं ते स मुक्तः सर्वपातकैः
जो मनुष्य भक्तीने स्वतःच्या हाताने द्विजाच्या पायांचे पाणी धुतो, त्याला मी खरे सांगतो—तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
पुत्रहीना च या नारी मृतवत्सा च यांगना । सपुत्रा जीववत्सा सा द्विजपद्मांघ्रिसेवनात्
ज्या स्त्रीला मूल नाही किंवा जिचे मूल मरण पावले आहे, ती जर द्विजाच्या कमळासारख्या पायांची सेवा करते, तर ती जिवंत मुलांची आई होते.
ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे । उदधौ यानि तीर्थानि तिष्ठंति द्विजपादयोः । द्विजांघ्रिसलिलैर्नित्यं सेचितं यस्य मस्तकम्
संपूर्ण ब्रह्मांडातील आणि समुद्रातील सर्व तीर्थे द्विजाच्या पायाजवळ आहेत. ज्याच्या डोक्यावर दररोज द्विजाच्या पायांचे पाणी शिंपडले जाते—
स स्नातः सर्वतीर्थेषु स मुक्तः सर्वपातकैः । शृणु शौनक वक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम्
तो जणू सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यासारखा होतो आणि सर्व पापांतून मुक्त होतो. शौनक, आता मी तुला पाप नष्ट करणारे त्याचे माहात्म्य सांगतो.
विप्रपादोदकस्याहमितिहासं तपोधन । आसीत्पुरा द्विजश्रेष्ठ वैश्यवृत्तिपरायणः
हे तपस्वी, मी तुला ब्राह्मणाच्या पायातील पाण्याची कथा सांगतो. पूर्वी एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता, जो वैश्याच्या उदरनिर्वाहावर पूर्णपणे अवलंबून होता.
शूद्रो भीमो द्वापरे च ब्रह्महत्यासहस्रकृत् । निष्ठुरः सर्वदा तुष्टः समहान्वैश्यया पुनः
द्वापारयुगात भीम नावाचा एक शूद्र होता, ज्याने हजारो ब्राह्मणहत्या केल्या होत्या. तो नेहमीच निर्दयी होता, पण तरीही समाधानी होता आणि पुन्हा एकदा मोठ्या वैश्यासारखे वागू लागला.
शूद्राचारपरिभ्रष्टो भीमोऽसौ गुरुतल्पगः । प्रत्येकं वच्मि किं तस्य दस्योः संख्या न विद्यते
तो भीम शूद्राच्या आचारातूनही खाली घसरला होता, आणि गुरुपत्नीचा अपराध केला होता. मी तुला सांगतो, त्या दरोडेखोराच्या पापांची गणना करता येणार नाही.
पापानां मुनिशार्दूल भीमस्य दुष्टचेतसः । एकदा स गतः कश्चिद्ब्राह्मणस्य निवेशनम्
मुनिशार्दूल, त्या दुष्ट भीमाच्या पापांमध्ये एकदा तो एका ब्राह्मणाच्या घरी गेला.
गत्वा तं तस्य गेहात्तु द्रव्यं नेतुं मनो दधे । तत्रोवास ब्राह्मणस्य बहिर्द्वारसमीपतः
तेथे जाऊन त्याने ब्राह्मणाचे धन चोरण्याचा निश्चय केला आणि ब्राह्मणाच्या घराच्या बाहेरील दाराजवळ थांबला.
दैन्ययुक्तं वचः प्राह क्ष्मासुरं स तपोधनम् । भो स्वामिन्शृणु मे वाक्यं दयालुरिव मन्यते
दैन्याने भरलेला तो, त्या तपस्वी ब्राह्मणाला नम्रपणे म्हणाला, 'मालक, माझे बोल ऐका आणि मला दयाळू समजा.'
क्षुधार्तोऽहं देहि चान्नं प्राणा यास्यंति मे द्रुतम्
'मला भूक लागली आहे, कृपया मला अन्न द्या, नाहीतर माझा प्राण लवकरच जाईल.'
ब्राह्मण उवाच- क्षुधार्त्त शृणु मे कश्चिद्वाक्यं कर्तुं न विद्यते । पाकं मे तंडुलानि त्वं नीत्वा भुंक्ष्व यथासुखम्
ब्राह्मण म्हणाला: 'भुकेल्या माणसा, माझे बोल ऐक. माझ्याकडे काहीच नाही. माझे तांदूळ घे, शिजव आणि हवे तसे खा.'
नास्ति मे जनको माता नास्ति सूनुः सहोदरः । नास्ति जाया मातृबंधुर्मृताः सर्वे विहाय माम्
'माझा वडील नाही, आई नाही, मुलगा नाही, भाऊ नाही; पत्नी नाही, आईचे नातेवाईक नाहीत—सर्वजण मला सोडून गेले आहेत.'
तिष्ठाम्येको गृहेऽकर्मा भाग्यहीनोतिथे हरिः । एको मे वसतौ चास्ति न जाने तद्विना किल
'मी या घरात एकटाच राहतो, कोणतेही काम नाही, नशीब नाही, पाहुणे नाहीत, हरी. या घरात फक्त एकच वस्तू उरली आहे, ती गेल्यावर काय होईल ते मला माहीत नाही.'
भीम उवाच।मम कश्चिद्द्विजश्रेष्ठ नास्ति सेवां तवापि च । शूद्रोऽहं निलये जात्या कृत्वा स्थास्यामि ते सदा
भीम म्हणाला: 'द्विजश्रेष्ठा, माझ्याकडे तुझी सेवा करण्यासारखे काहीच नाही. मी जाताने शूद्र आहे, पण तुझ्या घरी राहून नेहमी तुझी सेवा करीन.'
सूत उवाच।इति तस्य वचः श्रुत्वा सानंदः क्ष्मासुरस्तदा । पाकं विधाय तूर्णं स ददावन्नं तपोधन
सूतः म्हणतो: त्याची वचने ऐकून तो तपस्वी ब्राह्मण आनंदित झाला; त्याने पटकन अन्न शिजवले आणि त्याला दिले.