चांडालैः पतितैः सार्द्धमालापं सर्वदाकरोत् । एतदेवं विधो राजा मृगयायां मनो दधे
तो नेहमी चांडाळ आणि पतित लोकांच्या संगतीत असे; असा हा राजा नेहमी शिकारीत मन लावत असे.
अरण्ये द्वीपिनं ज्ञात्वा वेष्टयित्वा च सर्वतः । सावधानं भटान्सर्वान्वाक्यमेतदुवाच ह
त्याने जंगलात वाघ आहे हे समजून, सर्व बाजूंनी वेढा घातला; आणि सर्व सैनिकांना काळजीपूर्वक सूचना देऊन म्हणाला,
अहमेव निहन्म्येनं योऽन्योस्मिन्प्रहरिष्यति । स वध्यो नात्र संदेहो व्याघ्रो राज्ञः पथा ययौ
हा वाघ मीच मारणार, दुसऱ्याने जर काही केले तर त्याला मृत्युदंड ठरेल—यात शंका नाही. वाघ राजाच्या वाटेने गेला.
सलज्जोऽपि ततो राजा व्याघ्रं पश्चाज्जगाम ह । अनेकक्लेशदुःखेन व्याघ्रं हंतुं समाहितः
राजा लाजला तरीही, तो वाघाच्या मागे गेला; अनेक कष्ट आणि दुःख सहन करूनही वाघ मारण्याचा निर्धार केला.
क्षुत्पिपासाकुलक्लेशः संध्यायां यमुनातटे । अष्टमीरोहिणीयुक्ता तद्दिनं जन्मवासरम्
भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन, संध्याकाळी यमुनेच्या काठावर, त्या दिवशी आठवा दिवस रोहिणीसह होता, आणि तोच त्याचा जन्मदिवस होता.
श्वःकन्या यमुनायां वै व्रतं चक्रुर्नराधिप । नानोपहारैर्द्रव्यैश्च धूपदीपैः सुशोभनैः
दुसऱ्या दिवशी, यमुनेच्या काठी, राजाने एका मादी कुत्रीसह व्रत केले, विविध प्रकारच्या नैवेद्यांनी, सुंदर धूप आणि दिव्यांनी पूजा केली.
गंधपुष्पं तथा द्रव्यं कुंकुमादिमनोहरम् । अन्नं बहुगुणं दृष्ट्वा भोक्तुं तन्मानसंकुलम्
सुगंधी फुले, केशरासारखी मनाला आनंद देणारी वस्तू, आणि अनेक गुणांनी युक्त अन्न पाहून मनात ते खाण्याची ओढ निर्माण होते.
राजोवाच- अन्नाभावान्ममाद्याशु प्राणा यास्यंति निश्चितम् । स्त्रिय ऊचुः- जन्माष्टम्यां हरे राजन्न भोक्तव्यं त्वयानघ
राजा म्हणाला: 'अन्न न मिळाल्यामुळे माझे प्राण लवकरच जातील, हे नक्की.' स्त्रिया म्हणाल्या: 'हे पापरहित राजा, श्रीहरीच्या जन्माष्टमीला तुम्ही अन्न खाऊ नये.'
गृध्रमांसं खरं काकं गोमांसमन्नमेव च । भुक्तवान्नात्र संदेहो यो भुंक्ते कृष्णजन्मनि
जो कोणी कृष्णाच्या जन्मदिनी अन्न खातो, त्याने गिधाडाचे मांस, गाढव, कावळा, गायीचे मांस किंवा इतर काहीही खाल्लेच असे समजावे, यात शंका नाही.
किं किं छिद्रं न संजातं संसारे वसतां नृणाम् । येन देहेस्थिते प्राणे जयंती न कृता नृप
या जगात माणसांनी जगताना कोणती चूक होत नाही? देहात प्राण असतानाच विजय मिळत नाही, हे राजन.
तत्राकृतोपवासस्य शासनं यममंदिरम् । यद्दत्तं पितरो नित्यं न गृह्णंति यथाविधि
जो उपवास करत नाही, त्याच्यासाठी यमाचा आदेशच अंतिम ठरतो; आणि त्याने जे काही पितरांना अर्पण केले, ते पितर योग्य रीतीने स्वीकारत नाहीत.
पितरः पातिताः सर्वे जयंत्यां भोजने कृते । इति श्रुत्वा ततो राजा व्रतं चक्रे नराधिप
जयंत्याच्या दिवशी अन्न खाल्ल्यास सर्व पितरांचा पतन होते; हे ऐकून त्या राजाने व्रत स्वीकारले.
किंचित्पुष्पं कियद्गंधं वस्त्रं चानीय हर्षितः । एतद्व्रतं समायुक्तं तिथिभांते च पारणम् । व्रतस्यास्य प्रभावेण चित्रसेनो हरेर्गृहम्
त्याने आनंदाने थोडी फुले, थोडासा गंध, आणि वस्त्र आणले; हे व्रत पाळले आणि तिथी संपल्यावर उपवास सोडला. या व्रताच्या प्रभावामुळे चित्रसेन हरिच्या लोकात गेला.
दिव्यं विमानमारुह्य गतवान्पितृभिः सह । यत्फलं मथुरां गत्वा दृष्ट्वा कृष्णमुखांबुजम्
तो दिव्य विमानात बसून आपल्या पितरांसह गेला; जसे मथुरेला जाऊन कृष्णाच्या कमळासारख्या मुखाचे दर्शन घेऊन जे फळ मिळते—
तत्फलं प्राप्यते पुंसाकृष्णजन्माष्टमीव्रतात् । यत्फलं द्वारकां गत्वा दृष्टे विश्वेश्वरे हरौ । तत्फलं प्राप्यते दीनैः कृत्वा जन्माष्टमीव्रतम्
तेच फळ कृष्णजन्माष्टमीचे व्रत केल्याने मिळते; आणि द्वारकेला जाऊन विश्वेश्वर हरिचे दर्शन घेऊन जे फळ मिळते, तेच फळ गरीब माणसालाही जन्माष्टमीचे व्रत केल्याने मिळते.
शौनक उवाच। कथयस्व महाप्राज्ञ ब्राह्मणस्य कृपार्णव । माहात्म्यं सर्ववर्णानां श्रेष्ठस्य कृपया च मे
शौनक म्हणाला: 'हे दयाळू महापंडित, सर्व वर्णांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या ब्राह्मणाचे माहात्म्य आणि त्याची श्रेष्ठता कृपापूर्वक मला सांग.'
सूत उवाच। ब्राह्मणः सर्ववर्णानां गुरुरेव द्विजोत्तम । सर्वामराश्रयो ज्ञेयः साक्षान्नारायणः प्रभुः
सूतम्हणाला: 'ब्राह्मण हा सर्व वर्णांचा गुरु आहे, हे श्रेष्ठ द्विजा; तो सर्व देवांचा आधार असून, प्रत्यक्ष नारायणच मानावा.'
कुर्यात्प्रणामं यो विप्रं हरिबुद्ध्या तु भूसुरम् । भक्त्या तस्य द्विजश्रेष्ठ वर्द्धते संपदादिकम्
जो कोणी ब्राह्मणाला हरिच्या भावनेने पृथ्वीवरील देव मानून नमस्कार करतो, त्याच्या भक्तीमुळे त्याचे ऐश्वर्य आणि सर्व शुभ गोष्टी वाढतात.
न नमेद्ब्राह्मणं दृष्ट्वा हेलयापि च गर्वितः । छेदनं तु तस्य शिरः कर्तुमिच्छेत्सदा हरिः
जो गर्वाने ब्राह्मणाला पाहूनही हलगर्जीपणे वाकत नाही, त्याचे शीर छाटावे असे हरिला नेहमी वाटते.
कृतापराधं विप्रं ये द्विषंति पापबुद्धयः । हरिं द्विषंति ते ज्ञेया निरयं यांति दारुणम्
ज्यांची बुद्धी पापी आहे आणि जे ब्राह्मणाने अपराध केला म्हणून त्याच्यावर द्वेष करतात, ते हरिवरच द्वेष करतात आणि ते भयंकर नरकात जातात.
यः कर्तुं प्रार्थनां विप्रं पश्येत्क्रोधेन चागतम् । कृतांतश्चक्षुषोस्तस्य तप्तसूचीं ददाति वै
जो कोणी ब्राह्मण काही मागण्यासाठी रागाने येताना पाहतो, त्याच्या डोळ्यात यमराज स्वतः तापलेली सुई घालतात.
कुरुते भूसुरं मूढो भर्त्सनं यो नराधमः । यमदूता मुखे तस्य तप्तलोहं ददंति च
जो मूर्ख मनुष्य पृथ्वीवरील देव असलेल्या ब्राह्मणाचा अपमान करतो, त्याच्या तोंडात यमदूत तापलेले लोखंड घालतात.
येषां निकेतने भुंक्ते क्ष्मासुरो वै तपोधनः । सुपर्वाणैः स्वयं कृष्णो भुंक्ते तेषां निकेतने
ज्याच्या घरी तपस्वी ब्राह्मण अन्न ग्रहण करतो, शुभ दिवशी श्रीकृष्ण स्वतः त्या घरात अन्न ग्रहण करतो.
नश्यंति सर्वपापानि द्विजहत्यादिकानि च । कणमात्रं भजेद्यस्तु विप्रांघ्रिसलिलं नरः
ब्राह्मणहत्येसारख्या सर्व पापांचा नाश होतो; जो मनुष्य ब्राह्मणाच्या पायातील पाण्याचा एक थेंब जरी भक्तीने पूजतो.
यो नरश्चरणौधौतं कुर्याद्धस्तेन भक्तितः । द्विजातेर्वच्मि सत्यं ते स मुक्तः सर्वपातकैः
जो मनुष्य भक्तीने स्वतःच्या हाताने द्विजाच्या पायांचे पाणी धुतो, त्याला मी खरे सांगतो—तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
पुत्रहीना च या नारी मृतवत्सा च यांगना । सपुत्रा जीववत्सा सा द्विजपद्मांघ्रिसेवनात्
ज्या स्त्रीला मूल नाही किंवा जिचे मूल मरण पावले आहे, ती जर द्विजाच्या कमळासारख्या पायांची सेवा करते, तर ती जिवंत मुलांची आई होते.
ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे । उदधौ यानि तीर्थानि तिष्ठंति द्विजपादयोः । द्विजांघ्रिसलिलैर्नित्यं सेचितं यस्य मस्तकम्
संपूर्ण ब्रह्मांडातील आणि समुद्रातील सर्व तीर्थे द्विजाच्या पायाजवळ आहेत. ज्याच्या डोक्यावर दररोज द्विजाच्या पायांचे पाणी शिंपडले जाते—
स स्नातः सर्वतीर्थेषु स मुक्तः सर्वपातकैः । शृणु शौनक वक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम्
तो जणू सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यासारखा होतो आणि सर्व पापांतून मुक्त होतो. शौनक, आता मी तुला पाप नष्ट करणारे त्याचे माहात्म्य सांगतो.
विप्रपादोदकस्याहमितिहासं तपोधन । आसीत्पुरा द्विजश्रेष्ठ वैश्यवृत्तिपरायणः
हे तपस्वी, मी तुला ब्राह्मणाच्या पायातील पाण्याची कथा सांगतो. पूर्वी एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता, जो वैश्याच्या उदरनिर्वाहावर पूर्णपणे अवलंबून होता.
शूद्रो भीमो द्वापरे च ब्रह्महत्यासहस्रकृत् । निष्ठुरः सर्वदा तुष्टः समहान्वैश्यया पुनः
द्वापारयुगात भीम नावाचा एक शूद्र होता, ज्याने हजारो ब्राह्मणहत्या केल्या होत्या. तो नेहमीच निर्दयी होता, पण तरीही समाधानी होता आणि पुन्हा एकदा मोठ्या वैश्यासारखे वागू लागला.