वसिष्ठ उवाच- शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कस्माज्जातो जनार्द्दनः । पृथिव्यां त्रिदिवं त्यक्त्वा भवते कथयाम्यहम्
वसिष्ठ म्हणाले — ऐक राजन, मी तुला सांगतो की जनार्दन पृथ्वीवर का जन्माला आला, स्वर्ग सोडून इथे कसा आला, ते मी तुला सांगतो.
पुरा वसुंधरा ह्यासीत्कंसादिनृपपीडिता । स्वाधिकारप्रमत्तेन कंसदूतेन ताडिता
पूर्वी पृथ्वी कंसासारख्या राजांनी त्रस्त झाली होती; कंसाच्या दूतांनी, जे सत्तेच्या गर्वात होते, तिला फार छळले.
क्रंदती क्रंदती सा तु ययौ घूर्णितलोचना । यत्र तिष्ठति देवेश उमाकांतो वृषध्वजः
ती पृथ्वी रडत रडत, डोळे फिरवत, जिथे देवांचा स्वामी, उमा-पती, वृषध्वज शिव राहतात, तिथे गेली.
कंसेन ताडिता नाथ इति तस्मै निवेदितुम् । बाष्पवारीणि वर्षंति विवर्णा साविमानिता
‘कंसाने मला छळले आहे, प्रभो’ असे सांगण्यासाठी, ती फिकट व अपमानित झाली होती आणि तिच्या डोळ्यातून अश्रूंचा वर्षाव होत होता.
क्रंदंतीं तां समालोक्य कोपेन स्फुरिताधरः । उमयासहितः सर्वैर्देववृंदैरनुव्रतः
ती रडताना पाहून, शिव क्रोधाने ओठ थरथरत, उमा आणि सर्व देवांसह तिच्या मागे गेले.
आजगाम महादेवो विधातृभवनं रुषा । गत्वा चोवाच ब्रह्माणं कंसध्वंसनहेतवे
महादेव रागाने विधात्याच्या घरी गेले; तिथे पोहोचून त्यांनी ब्रह्माला कंसाचा नाश करण्यासाठी बोलावले.
उपायः सृज्यतां ब्रह्मन्भवता विष्णुना सह । ऐश्वरं तद्वचः श्रुत्वा गंतुं प्राह कृतात्मभूः
‘ब्रह्मदेवा, विष्णूसह एखादा उपाय शोधा’, असे शिव म्हणाले. हे ऐकून स्वयंभू ब्रह्मा जायला तयार झाले.
क्षीरोदे यत्र वैकुंठः सुप्तोऽस्ति भुजगोपरि । हंसपृष्ठं समारुह्य हरेरंतिकमाययौ
दूधाच्या समुद्रावर जिथे वैकुंठ आहे, जिथे हरि शेषनागावर झोपले आहेत, तिथे ब्रह्मा हंसावर बसून हरिजवळ गेले.
तत्र गत्वा च तं धाता देववृंदैर्हरादिभिः । संयुक्तः स्तूयते वाग्भिः कोमलं वाग्विदांवरः
तिथे पोहोचल्यावर, ब्रह्मा, शिव आणि सर्व देवांसह, कोमल शब्दांनी, सर्वश्रेष्ठ हरिची स्तुती करू लागले.
नमः कमलनेत्राय हरये परमात्मने । जगतः पालयित्रे च लक्ष्मीकांत नमोऽस्तु ते
कमळासारख्या डोळ्यांच्या, हरि, परमात्मा तुला नमस्कार; जगाचा पालनकर्ता आणि लक्ष्मीचा प्रिय, तुला आमचा नमस्कार असो.
इति तेभ्यः स्तुतिं श्रुत्वा प्रत्युवाच जनार्द्दनः । देवान्क्लिष्टमुखान्सर्वान्भवद्भिरागतं कथम्
त्यांची स्तुती ऐकून, जनार्दन म्हणाले — ‘सर्व देवांनो, तुमच्या चेहऱ्यावर चिंता का आहे? तुम्ही सर्व का आलात?’
ब्रह्मोवाच-। शृणु देव जगन्नाथ यस्मादस्माकमागतम् । कथयामि सुरश्रेष्ठ तदहं लोकभावन
ब्रह्मा म्हणाले — ‘देवा, जगनाथा, आम्ही का आलो आहोत ते ऐक; हे सुरश्रेष्ठ, लोकांच्या कल्याणासाठी मी ते सांगतो.’
शूलिदत्तवरोन्मत्तः कंसो राजा दुरासदः । वसुधा ताडिता तेन करघातेन पीडिता
शंकराने दिलेल्या वरामुळे मदमस्त झालेला कंस राजा फारच भयंकर आणि जिंकता न येणारा झाला होता. त्याच्या हाताच्या आघातांनी पृथ्वीला फार त्रास झाला.
वरं दत्वा पुराप्यग्रे मायया तु प्रवंचितः । भागिनेयं विना शंभो मरणं भविता न मे
पूर्वी वर दिला असला तरी कंस मायेने फसला; शंभूचा भाचा नसताना माझा मृत्यू होणार नाही.
तस्माद्गच्छ स्वयं देव कंसं हंतुं दुरासदम् । देवकीजठरे जन्म लब्ध्वा गत्वा च गोकुलम्
म्हणून, हे देव, तू स्वतः जा आणि त्या दुर्जेय कंसाचा नाश कर. देवकीच्या पोटी जन्म घेऊन मग गोळाकडे जा.
ब्रह्मणा प्रेरितो देवः प्रत्युवाच च शूलिनम् । पार्वतीं देहि देवेश अब्दं स्थित्वा गमिष्यति
ब्रह्मदेवाच्या प्रेरणेने त्या देवाने शंकराला उत्तर दिले, "देवाधिदेव, पार्वतीला दे; ती एका वर्षाने परत जाईल."
उमया रक्षया सार्द्धं शंखचक्रगदाधरः । उद्दिश्य मथुरां चक्रे प्रयाणं कमलासनः
उमेसह रक्षण घेऊन, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा विष्णू, कमलासन ब्रह्मदेवाच्या सांगण्यावरून मथुरेकडे निघाला.
देवकीजठरे जन्म लेभे तत्र गदाधरः । यशोदाकुक्षिमध्यास्ते शर्वाणी मृगलोचना
गदाधारी विष्णूचा जन्म तिथे देवकीच्या पोटी झाला; मृगनयनी शर्वाणी यशोदेच्या पोटात राहिली.
नवमासांश्च विश्रम्य कुक्षौ नवदिनांतकान् । भाद्रे मास्यसिते पक्षे चाष्टमीसंज्ञका तिथिः
नऊ महिने पोटात राहून, नंतर नऊ दिवस विश्रांती घेतली. भाद्रपद महिन्यात, कृष्णपक्षातील अष्टमी तिथी आली.
रोहिणीतारकायुक्ता रजनीघनघोषिता । तस्यां जातो जगन्नाथः कंसारिर्वसुदेवजः
रोहिणी नक्षत्र असलेल्या, वादळी रात्री, त्या वेळी कंसाचा शत्रू, जगाचा स्वामी, वसुदेवाचा पुत्र जन्माला आला.
वैराटी नंदपत्नी च यशोदाऽजीजनत्सुताम् । पुत्रं पद्मकरं पद्मनाभं पद्मदलेक्षणम्
नंदाची पत्नी वैराटी, म्हणजे यशोदा, तिने कन्येला जन्म दिला; आणि पुत्र होता कमलासारख्या हाताचा, नाभीचा आणि डोळ्याचा.
तदा हर्षितुमारेभे दृष्ट्वा ह्यानकदुंदुभिः । कंसासुरभयत्रस्ता प्रोवाच देवकी तदा
त्या वेळी शुभ डोल वाजताना पाहून ती आनंदी झाली; पण कंसासुराच्या भीतीने घाबरलेल्या देवकीने तेव्हा बोलायला सुरुवात केली.
वैराटीं गच्छ भो नाथ सुतं प्रत्यर्पितं किल । पुत्रं दत्वा यशोदायै सुतां तस्याः समानय
"नाथा, वैराटीकडे जा आणि तिला पुत्र परत दे. पुत्र यशोदेला देऊन तिची कन्या परत आण."
तस्या वचः समाकर्ण्य वसुदेवोऽपि दुःखितः । अंके कुमारमादाय वैराट्यभिमुखंययौ
तिचे शब्द ऐकून, वसुदेव दुःखी झाला. त्याने मुलाला मांडीवर घेतला आणि वैराटीकडे निघाला.
यमुनाजलसंपूर्णा तत्पथे मध्यवर्त्मनि । आसीद्घोरा महादीर्घा गम्भीरोदकपूरभाक्
त्या वाटेवर यमुना नदी पाण्याने भरून वाहत होती; मधोमध मोठा, खोल आणि भयंकर पूर होता.
एवं दृष्ट्वा तटे स्थित्वा यमुनामवलोकयन् । वसुदेवोऽपि दुःखार्तो विललापातिचिंतया
हे पाहून, वसुदेव काठी उभा राहिला आणि यमुनेकडे पाहू लागला. दुःखाने भरून तो मनातल्या मनात रडू लागला.
किं करोमि क्व गच्छामि विधिनापि हि वंचितः । कथमत्र गमिष्यामि वैराटीं नंदमंदिरम्
"मी काय करू? कुठे जाऊ? नशिबानेही मी फसवला गेलो; इथे वैराटी, म्हणजे नंदाचे घर, कसे गाठू?"
हरिणा तत्र सानंदं मायया वंचितः पिता । क्षणमात्रं तटे स्थित्वा यमुनामवलोकयन्
तेथे, हरिच्या मायेने वडील आनंदाने फसले; क्षणभर काठी उभा राहून यमुनेकडे पाहू लागले.
तेन दृष्टा पुनः सापि क्षणाज्जानुवहाभवत् । तां दृष्ट्वा हृष्ट उत्तस्थौ प्रस्थानमकरोद्यथा
त्याने पाहिल्यावर, ती नदी लगेचच गुडघ्यापर्यंत उरली; ते पाहून तो आनंदित झाला आणि पुन्हा मार्गस्थ झाला.
मायां कृत्वा जगन्नाथः पितुरंकाज्जलेऽपतत् । तं पुत्रं पतितं दृष्ट्वा हाहाकृत्वा सुदुःखितः
जगन्नाथाने माया केली आणि वडिलांच्या मांडीवरून पाण्यात पडला; मुलगा पाण्यात पडल्याचे पाहून वसुदेव फारच दुःखी झाला आणि हंबरडा फोडला.