दृष्ट्वा मुह्यंति पुरुषाश्चंद्रमुख्यश्च ता यतः । तस्मिन्पुरे मनोरम्ये कृष्णदेव इति द्विजः
त्यांना पाहून पुरुष आणि चंद्रासारख्या चेहऱ्याच्या स्त्रिया गोंधळून जातात. त्या सुंदर नगरीत कृष्णदेव नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता.
आसीत्पुत्रैस्त्रिभिः सार्द्धं भार्यया च सुशीलया । वैष्णवः प्रियवादी च विष्णुपूजारतः सदा
तो आपल्या तिन्ही मुलांसह आणि सद्गुणी पत्नीबरोबर राहत होता. तो विष्णूभक्त, गोड बोलणारा आणि नेहमी विष्णूची पूजा करणारा होता.
साग्निकः पितृभक्तश्च वैष्णवानां प्रियंकरः । प्रार्थनां चक्रुरथ ते राज्ञो दूता द्विजोत्तमम्
तो अग्निहोत्र करणारा, पितृभक्त आणि वैष्णवांना आनंद देणारा होता. तेव्हा राजाचे दूत त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाकडे विनंती घेऊन आले.
पुत्रं देहीति देहीति वद ब्राह्मणसत्तम । नास्ति राज्ञो द्विजश्रेष्ठ पुत्रः संतापनाशनः
‘आपला मुलगा द्या, मुलगा द्या,’ असे ते ब्राह्मणश्रेष्ठाला म्हणाले. ‘राजाला पुत्र नाही, द्विजश्रेष्ठा, त्याच्या दुःखाचा नाश करणारा कोणी नाही.’
तदर्थं नरमेधाख्ये यज्ञेभव स दीक्षितः । नेष्यामस्तव पुत्रं वै बलिं दातुं महाक्रतौ
त्या हेतूसाठी नरमेध नावाच्या यज्ञात त्याला दीक्षा घ्यावी लागेल. आम्ही तुझ्या मुलाला त्या मोठ्या यज्ञात बळी म्हणून घेऊन जाऊ.
सुवर्णानां चतुर्लक्षं ब्रह्मन्नय समाहितः । सुखेन यदि दातव्यो नो पुत्रः पुत्रलालसात्
ब्राह्मणा, जर तुला मुलगा हवा असेल तर चार लाख सुवर्णमुद्रा निर्धाराने आण. पुत्रप्रेमामुळे जर तुला मुलगा हवाच असेल, तर आनंदाने त्या सुवर्णमुद्रा दे.
तदा बलेन नेष्यामो राजाज्ञाकारिणो वयम् । दूतानां वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणौ शोकविह्वलौ
नाहीतर आम्ही राजाच्या आज्ञेप्रमाणे त्याला जबरदस्तीने घेऊन जाऊ. दूतांचे हे शब्द ऐकून ब्राह्मण दांपत्य शोकाने व्याकुळ झाले.
अभूतां विगतप्राणाविव संशयमानसौ । किं धनेन सुवर्णेन जीवनेनापि सद्मना । प्रोवाचेदं वचः सोऽपि ब्राह्मणो राजपूरुषान्
ते दोघे जणू प्राणहीन झाले, मनात शंका घेऊन बसले. ‘धन, सुवर्ण, जीवन किंवा घर याचा आता काय उपयोग?’ असे म्हणत ब्राह्मणाने राजाच्या माणसांना सांगितले.
ब्राह्मण उवाच- यदि दूताः समानेतुं पुत्रं शोकतमोपहम् । आगता निश्चितं यूयं शृणुध्वं वचनं मम
ब्राह्मण म्हणाला—‘जर तुम्ही दूत माझ्या पुत्राला, जो शोकाचा अंधार दूर करणारा आहे, घेण्यासाठी आलात असाल, तर माझे शब्द नीट ऐका.’
स्थित्वा पृथिव्यां को भ्रष्टां राजाज्ञां कर्तुमिच्छति । पुत्रं हित्वा किंतु यूयं वृद्धं मां नयत द्विजम्
या पृथ्वीवर उभा राहून कोण राजाज्ञा मोडण्याची इच्छा करील? पण माझ्या मुलाऐवजी तुम्ही मला, या वृद्ध ब्राह्मणाला, घेऊन जा.
इति तस्य वचः श्रुत्वा दूताः क्रोधसमन्विताः । बलात्कारेण तद्गेहे सुवर्णानि च तत्यजुः
त्याचे हे शब्द ऐकून दूत रागावले; त्यांनी जबरदस्तीने त्याच्या घरी सुवर्ण ठेवले.
यदा नेतुं मनश्चक्रुस्तत्पुत्रं किल ते क्रुधा । बद्धांजलिपुटोभूत्वा रुदन्प्रोवोच स द्विजः
जेव्हा त्यांनी रागाने त्याचा मुलगा घेण्याचा निर्धार केला, तेव्हा ब्राह्मणाने हात जोडून, रडत, बोलले.
पुत्राणां ज्येष्ठपुत्रं मे हित्वान्यं पुत्रमुत्तमम् । नयतेति वचो वक्तुं वक्त्रेनायाति हे जनाः
‘माझ्या ज्येष्ठ मुलानंतर दुसरा उत्तम मुलगा घ्या, असे शब्द माझ्या तोंडातून निघत नाहीत, हे लोकहो.’
द्विजस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणीं रुदतीं सतीम् । प्रोचुर्दूताः कनीयांसं पुत्रं देहीति सत्तम
ब्राह्मणाचे शब्द ऐकून दूतांनी रडणाऱ्या, सती ब्राह्मणीला सांगितले—‘कनिष्ठ मुलगा द्या, हे सत्तमां.’
तेषामिति वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी भूमितस्तदा । पपात वात्यया सार्द्धं रंभेव भृशदुःखिनी
त्यांचे शब्द ऐकताच ब्राह्मणी त्या वेळी जमिनीवर कोसळली, प्रचंड दुःखाने, वादळात सापडलेल्या रंभेसारखी.
मुद्गरं सा समादाय मौलौ चाताडयद्बलात् । कनिष्ठं मत्सुतं दूता नापि दास्यामि सर्वथा
तिने एक मूस उचलून आपल्या डोक्यावर जोरात मारली; ‘माझा धाकटा मुलगा मी कधीच दूतांना देणार नाही, कोणत्याही परिस्थितीत नाही.’
एतस्मिन्समये विप्र विप्रस्य मध्यमः सुतः । प्रोवाच विनयाविष्टः प्रणम्य पितरौ रुदन्
त्याच वेळी, ब्राह्मणाचा मधला मुलगा, नम्रतेने भरून, आईवडिलांना वंदन करून, रडत म्हणाला.
माता यदि विषं दद्यात्पित्रा विक्रीयते सुतः । राजा हरति सर्वस्वं कस्तत्र पालको भवेत्
आई जर विष देईल, वडील मुलाला विकतील, आणि राजा सर्व काही हिरावून घेईल—तर मग रक्षण करणारा कोण राहील?
इत्युक्त्वा तत्सुतो मूर्ध्ना प्रणम्य पितरौ सह । दूतैर्जगाम त्वरितै राज्ञोऽस्य दीक्षितस्य च
असं सांगून त्या मुलाने आपल्या आईवडिलांसह त्यांना वंदन केले आणि दूतांसोबत लवकरच त्या दीक्षा घेतलेल्या राजाकडे निघून गेला.
अथ तौ ब्राह्मणौ पुत्रविच्छेदक्लिष्टमानसौ । रुदित्वा च रुदित्वा च अंधभावं प्रजग्मतुः
मग ते दोन्ही ब्राह्मण, मुलाच्या विरहाने दुःखी होऊन, पुन्हा पुन्हा रडले आणि शेवटी त्यांना अंधत्व आले.
अथ ते पथ्यगच्छंत विश्वामित्रमुनेः किल । आश्रमं शिष्ययुक्तं च सेवितं मृगशावकैः
रस्त्याने जात असताना, ते विश्वामित्र ऋषींच्या आश्रमाजवळ पोहोचले, जिथे बरेच शिष्य आणि हरणाची पिल्ले होती.
स मुनी राजपुरुषान्दृष्ट्वा पप्रच्छ सादरम् । के यूयं हो कुत्र गता यथाका वृत्तिरुच्यताम्
त्या ऋषींनी राजाचे लोक पाहून आदराने विचारले, "तुम्ही कोण आहात? कुठून आलात? कशासाठी आलात? खरं सांगा."
राजदूता ऊचुः- शृणुष्वावहितो विप्र राज्ञः पुत्रो न जायते । तदर्थं नरमेधाख्ये यज्ञे राजा सुदीक्षितः
राजाचे दूत म्हणाले— "ब्राह्मण, लक्ष देऊन ऐका. राजाला मुलगा नाही. म्हणूनच नरमेध नावाचा मोठा यज्ञ सुरू केला आहे."
नयामस्तत्र बल्यर्थमिमं ब्राह्मणपुत्रकम् । इति तेषां वचः श्रुत्वा स विप्रः सदयोऽभवत्
"आम्ही या ब्राह्मण मुलाला बळी म्हणून तिथे नेत आहोत." हे ऐकून त्या ऋषींच्या मनात करुणा दाटून आली.
प्राणा ममापि गच्छंतु सुखी भवतु बालकः । बालकार्थे द्विजार्थे च स्वाम्यर्थे ये जना इह
"माझेही प्राण जावोत, पण हा मुलगा सुखी राहो. जे लोक मुलासाठी, ब्राह्मणासाठी किंवा आपल्या स्वामीसाठी प्राण देतात—"
त्यजन्ति तृणवत्प्राणांस्तेषां लोकाः सनातनाः । विमृश्येति मुनिः स्वांते स प्रोवाच द्विजर्षभः
"—त्यांना कायमचे लोक मिळतात. हे विचार करून त्या ऋषीने आपल्या मनात त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला असे सांगितले."
यज्ञे बलिं समादातुमिमं ब्राह्मणबालकम् । हित्वा मां नयथाथाशु ह्ययं बालक उत्तमः
"जर यज्ञात ब्राह्मण मुलाचा बळी द्यायचाच असेल, तर मला सोडून द्या आणि हा उत्तम मुलगा लवकर घेऊन जा."
संसारे जन्मसंप्राप्य न लब्धं सुखमत्र च । अनेन बालकेनापि मरिष्यति कथं त्वयम्
"या संसारात जन्म मिळाल्यावर कुणालाही खरे सुख मिळत नाही. या मुलालाही मृत्यू येणारच आहे—तो कसा टळणार?"
आगतेऽस्मिन्गृहाद्दूताः पितरावस्य दुःखितौ । हतभाग्यौ गतो नूनं यमस्येव गृहं प्रति
"आता हे दूत या घरात आले आहेत, त्यामुळे या मुलाचे आईवडील दुःखाने व्याकुळ झाले आणि जणू यमाच्या घरीच गेले आहेत."
एवं तस्य वचः श्रुत्वा दूताः प्रोचुरथ द्विजम् । भूपालस्य विनाज्ञां वै दीननाथस्य भूसुर
हे ऐकून दूतांनी त्या ब्राह्मणाला सांगितले, "दीनांच्या नाथा, राजाची आज्ञा नसताना आम्ही तुम्हा वृद्ध आणि ज्ञानी माणसाला कसे नेऊ?"