तृतीये खंडसंयुक्तं दध्योदननिवेदनम् । शामाक शालि कासारैश्चतुर्थे पूजयेन्मुदा
तिसऱ्या गुरुवारी, साखर मिसळलेले दहीभात नैवेद्य द्यावा; चौथ्या दिवशी श्यामाका, तांदूळ आणि कासार यांनी आनंदाने पूजा करावी.
लक्ष्मीदेवीं प्रयत्नेन रत्नदंडकरे ततः । लक्ष्मीदेवी प्रीतये तु ब्राह्मणान्पूजयेद्धनैः
रत्नांनी बनवलेल्या काठीसह, लक्ष्मीदेवीची मनापासून पूजा करावी; लक्ष्मीला प्रसन्न करण्यासाठी ब्राह्मणांना धनाने सन्मान द्यावा.
वस्त्रालंकारभोज्यैश्च फलैर्नानाविधैस्तथा । पोष्योवाच- अत्रैव तिष्ठ भो वृद्धे राज्ञीं सुरतिचंद्रिकाम्
वस्त्रे, दागिने, भोजन आणि विविध प्रकारच्या फळांनीही. पोष्य म्हणाली — इथेच थांब, वृद्धे, मी राणी सुरतचंद्रिकेला सांगते.
विज्ञाप्य त्वां नयिष्यामि मा क्रोधं कुरु सत्तमे । इत्युक्त्वा सा तु चार्वंगी गता राज्ञीसमीपतः
तुला कळवून मगच घेऊन जाईन; कृपया राग करू नकोस, श्रेष्ठे. असे म्हणून, सुंदर अंगवट असलेली ती राणीच्या जवळ गेली.
शिरस्यंजलिमाधाय पोष्या ब्रह्मन्समूलतः । आरभ्य सांगपर्यंतं यदूचे कमलालया
डोक्यावर हात जोडून, पोष्याने ब्राह्मणासह, कमळाने सांगितलेले सर्व आरंभापासून शेवटपर्यंत सांगितले.
तत्सर्वं कथयामास राज्ञीं सुरतिचंद्रिकाम् । द्वारपालीवचः श्रुत्वा राज्ञी सुरतिचंद्रिका
ती सर्व कथा राणी सुरतचंद्रिकेला सांगितली; दरवाजावाल्याचे बोल ऐकून, राणी सुरतचंद्रिका...
जगाम ब्राह्मणीपार्श्वं सगर्वा प्राह सुंदर । राज्ञ्युवाच- वृद्धे ब्राह्मणि किं वृत्तं चोपदेशार्थमागता
ती अभिमानाने ब्राह्मण स्त्रीजवळ गेली आणि सुंदर बोलली. राणी म्हणाली: वृद्ध ब्राह्मण स्त्री, काय घडलं आहे की तू मला सल्ला द्यायला आली आहेस?
कथयस्व चिरं मह्यं भयं त्यक्त्वा यथासुखम् । ब्राह्मण्युवाच- तवानीतिमहं दृष्ट्वा गंतुमिच्छामि चंचला
कृपया मला भीती न ठेवता, मोकळेपणाने सगळं सांग. ब्राह्मण स्त्री म्हणाली: तुझं वागणं पाहून, मी अस्वस्थ झाले आहे आणि इथून निघून जायचं ठरवलं आहे.
कथयिष्यामि किं दुष्टे व्रतं परमदुर्लभम् । इंदिरावासरे चाद्य चांडालेन करोषि यत्
मी तुला सांगते, दुर्विनीत स्त्री, हे फारच दुर्मिळ व्रत आहे. आज इंदिरा देवीच्या दिवशी, तू चांडाळासोबत हे करत आहेस.
तद्दृष्टं मयि का दुष्टे तद्गेहे गर्वितेऽधुना । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणीवाक्यं क्रोधसंरक्तलोचना
दुर्विनीत आणि गर्विष्ठ स्त्री, मी हे तुझ्या घरी पाहिलं आहे. ब्राह्मण स्त्रीचे हे शब्द ऐकून तिच्या डोळ्यांत रागाने लालसरपणा आला.
जरंतीं ब्राह्मणीं चैव प्रहारं च चकार सा । ततः सा कमला वृद्धा क्रंदमाना पलायिता
तिने त्या वृद्ध ब्राह्मण स्त्रीला मारलं. मग ती वृद्ध कमला रडत रडत तिथून पळून गेली.
क्रीडमाना ततः श्यामा ब्राह्मणीक्रन्दनध्वनिम् । आगतास्याः समीपं तु श्रुत्वा बाला तपोधना
त्या वेळी श्यामा खेळत होती. तिला ब्राह्मण स्त्रीच्या रडण्याचा आवाज ऐकू आला आणि ती, तपस्वी बालिका, तिच्या जवळ आली.
श्यामाबालोवाच- वृद्धे व्यथेदृशी केन दत्ता तुभ्यं वदस्व मे । तस्या वचनमाकर्ण्य शोकगद्गदया गिरा
श्यामा बालिका म्हणाली: वृद्धे, तुला हे दुःख कोणी दिलं? मला सांग. तिचे शब्द ऐकून, कमला दुःखाने भरलेल्या आवाजात म्हणाली,
कमला कथितं सर्वं वृत्तांतं द्विजसत्तम । श्यामाबाला ततः श्रुत्वा व्रतं परमदुर्ल्लभम्
कमलाने सगळा घडलेला प्रकार त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला सांगितला. मग श्यामा बालिकेने ते फार दुर्मिळ व्रत ऐकलं.
शास्त्रोक्तविधिना चक्रे सश्रद्धं च सभक्तितः । त्रिवारे परिपूर्णे तु तुर्यवारे समागते
श्यामाने श्रद्धा आणि भक्तीने, शास्त्रानुसार ते व्रत केलं. तीन वेळा पूर्ण झाल्यावर, चौथ्यांदा व्रत करण्याची वेळ आली.
विवाहकर्मसंसिद्धं द्विजलक्ष्मीप्रसादतः । श्रीसिद्धेश्वरदेवस्य नृपतेर्भूपतेजसः
ब्राह्मणांच्या लक्ष्मीच्या कृपेने तिचं विवाहकार्य पूर्ण झालं. श्रीसिद्धेश्वर राजाच्या तेजस्वी मुलाने, मालाधराने, तिला वरण केलं.
मालाधरो नाम सुतो गृहीत्वा तां गृहं गतः । अथ तस्यां गतायां तु ब्रह्मन्शृणुष्व कौतुकम्
मालाधर नावाचा तिचा पती तिला घेऊन घरी गेला. आता, ब्राह्मण, ती तिथे गेल्यावर काय घडलं, ते ऐक.
राज्ञीगृहे च सर्वाणि स्थितानि सुबहूनि च । द्रव्याणि केन नीतानि न ज्ञातान्यपि भूसुर
राणीच्या घरी असलेली सर्व संपत्ती आणि वस्तू, हे सर्व कोण घेऊन गेलं, हे कुणालाही माहीत नव्हतं, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
निर्वित्ता बुद्धिहीना सा चान्नवस्त्रविवर्जिता । उपविष्टा च केनापि गंतुं च दुहितुर्गृहम्
ती विवेकहीन, अन्न-वस्त्राविना, एकटी बसली होती आणि मुलीच्या घरी जाण्याचीही तिला शक्ती उरली नव्हती.
प्रेषयामास भर्त्तारं किंचित्प्रार्थनहेतवे । तस्य मालाधरस्यापि ग्रामे च सरसीतटे
तिने आपल्या पतीला काही मागणी करण्यासाठी पाठवलं. त्या वेळी, मालाधर गावात, सरोवराच्या काठी होता.
कालेन कियता विप्र प्रविवेश च कष्टतः । तस्माज्जलं समानेतुं तस्या दास्यः समागताः । तं दृष्ट्वा दुःखिनां श्रेष्ठं पप्रच्छुः सानुकंपिताः
काही काळानंतर, ब्राह्मण, तो तिथे दुःखात गेला. तिच्यासाठी पाणी आणायला दासी आल्या. त्याला पाहून, त्या दयाळूपणे विचारू लागल्या.
दास्य ऊचुः- कस्त्वं कुतः समायातो मांसरक्तविवर्ज्जितः । रूक्षांगो रूक्षकेशश्च तत्सर्वं कथयस्व नः
दासी म्हणाल्या: तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? तुझं शरीर आणि केस कोरडे, अंगावर मांस-रक्त नाही, असं का आहे? आम्हाला सगळं सांग.
दरिद्र उवाच- श्यामाबालापिता चाहं सौराष्ट्रनगरागतः । कथयध्वं च भो दास्यः श्यामाबालासमीपतः
दारिद्री म्हणाला: मी श्यामा बालिकेचा वडील आहे, सौराष्ट्र नगरीतून आलो आहे. दासींनो, मला सांगा, श्यामा कुठे आहे?
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कौतूहलसमन्विताः । परस्परमुखाः सर्वा जहसुः स्वपुरं गताः
त्याचं बोलणं ऐकून, कुतूहलाने भरलेल्या सर्व दासी एकमेकींकडे पाहून हसल्या आणि आपापल्या घरी निघून गेल्या.
श्यामाबाला च कथितं सर्वं वृत्तं च भो द्विज । श्रुत्वैतद्वचनं तासां प्रेषयामास सेवकान्
श्यामाबाला यांना सगळं घडलेलं सांगितलं. त्या गोष्टी ऐकून तिने आपल्या सेवकांना पाठवलं.
पुष्पतैलं दिव्यवस्त्रं चंदनं पर्णवीटिकाम् । घोटकं च तथा दत्वा पितरं प्रति सुंदरी
सुंदर स्त्रीने आपल्या वडिलांना फुलं, तेल, दिव्य वस्त्र, चंदन, पान आणि घोडा दिला.
गत्वाथ सर्वे ते भृत्याः कृत्वा सुवेषमुत्तमम् । श्यामाबालागृहं निन्युर्देवराजगृहोपमम्
ते सगळे नोकर छान सजून गेले आणि देवराजाच्या घरासारख्या श्यामाबालेच्या घरी त्यांना घेऊन गेले.
श्यामाबाला ततश्चैव पितरं दुखिनां वरम् । श्याल्यन्नं सघृतं चैव भोजयामास यत्नतः
नंतर श्यामाबालेने आपल्या दुःखी सासऱ्याला तिने काळजीपूर्वक तुपासह भात वाढला.
तुर्येषु समतीतेषु दिवसेषु तपोधन । प्रेषयामास तं दत्वा गुप्तपात्रस्थितं धनम्
काही दिवस गेले की, तिने त्याला लपवलेल्या भांड्यात ठेवलेलं धन देऊन पाठवलं.
ततः प्रविश्य स्वगृहे धनं पात्रान्तरस्थितम् । ददर्शांगारनिचयं रुरोद भृशदुःखितः
तो आपल्या घरी गेला, तिथे दुसऱ्या भांड्यात धन पाहिलं, पण तिथे फक्त कोळशाचा ढीग दिसला आणि तो फार दुःखी होऊन रडला.