क्षुत्पिपासार्दिताः सर्वे ब्रह्मणः सन्निधिं ययुः
भूक आणि तहानेने त्रस्त सर्वजण ब्रह्मदेवाच्या सान्निध्यात गेले.
देवानां वचनं श्रुत्वा धाता देवगणैः सह
देवतांचे बोल ऐकून, धाता देवगणांसह,
विष्णुं समर्चयामास क्षीराब्धेरुत्तरे तटे
क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील किनाऱ्यावर विष्णूची पूजा करू लागला.
ततः प्रसन्नो भगवान्सर्वेषां च दिवौकसाम्
मग सर्व देवांना प्रसन्न झालेला भगवंत,
पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम्
पिवळे वस्त्र परिधान केलेला, चार हात असलेला, शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेला प्रकट झाला.
विष्णुं भवोदधेः पोतं वनमालाविभूषितम्
तेव्हा त्यांनी संसारसागरातून पार नेणारा, वनमाळेने सुशोभित झालेला विष्णू पाहिला.
तुष्टुवुर्जयशब्देन नमश्चक्रुर्निरंतरम् वरदोऽस्मि तद्वदत वो ददामि च नान्यथा
सर्वांनी जयजयकार करून, अखंड नमस्कार करत त्याची स्तुती केली. 'मी वर देणारा आहे; तुमची इच्छा सांगा, मी नक्कीच पूर्ण करीन.'
देवा ऊचुः- कृपालो ब्रह्मशापेन संपद्धीनं जगत्त्रयम्
देव म्हणाले - 'दयाळू, ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे तिन्ही लोकांची समृद्धी नाहीशी झाली आहे.'
रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान्याताः स्म शरणं तव ।। श्रीभगवानुवाच- इंदिरा ब्रह्मशापेन चान्तर्द्धानं गता सुराः
'सर्व लोकांचे रक्षण कर; आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत.' श्रीभगवान म्हणाले - 'देवतांनो, ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे लक्ष्मी अदृश्य झाली आहे.'
यस्याः कटाक्षमात्रेण जगदैश्वर्यसंयुतम्
जिच्या एका कटाक्षाने जगाला ऐश्वर्य प्राप्त होते.
मंदरं घर्घरं कृत्वा सर्पराजेन वेष्टितम्
मंदार पर्वताला सर्पराजाने वेढून, त्याला फिरवा आणि गडगडू द्या.
तस्मादुत्पत्स्यते लक्ष्मीर्जगन्माता च भोः सुराः
त्यातून लक्ष्मी, जगाची जननी, प्रकट होईल, हे देवांनो.
धारयाम्यहमेवाद्रिं कूर्मरूपेण सर्वतः जग्मुः सुरासुराः सर्वे समुद्रमथनं द्विज
मी स्वतः कूर्मरूप धारण करून सर्व बाजूंनी पर्वत धरून ठेवीन. मग सर्व देव आणि दैत्य समुद्र मथनासाठी गेले.
सूत उवाच- ततोऽमरगणास्ते च सगंधर्वाः सदानवा । उत्पाट्य मंदरं शैलं चिक्षिपुः पयसां निधौ
सूतमुनी म्हणाले - मग अमरगण, गंधर्व आणि दैत्य यांनी मंदार पर्वत उपटून क्षीरसागरात टाकला.
ततः सनातनः श्रीमान्दयालुर्जगदीश्वरः । अधारयद्गिरेर्मूलं कूर्मरूपेण पृष्ठतः
नंतर सनातन, श्रीमंत आणि दयाळू जगाचा ईश्वर कूर्मरूप घेऊन पर्वताचा पाया पाठीमागून धरून ठेवला.
अनंतं तत्र संवेष्ट्य ममंथुर्दुग्धसागरम् । एकादश्यां मथ्यमाने चोद्भूतं प्रथमं द्विज
तेथे अनंताने पर्वताला वेढून, सर्वांनी क्षीरसागर मथला. एकादशीला मथन करत असताना, द्विजा, पहिले काही प्रकट झाले.
कालकूटविषं ते तु दृष्ट्वा सर्वे प्रदुद्रुवुः । ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा शंकरश्चोक्तवानिदम्
कालकूट विष दिसताच सर्वजण भीतीने पळाले; तेव्हा त्यांना पळताना पाहून शंकरांनी असे म्हटले:
भोभोऽमरगणा यूयं विषं कुरुतमादरम् । वारयिष्याम्यहं तूर्णं कालकूटं महाविषम्
अरे अमरांनो, तुम्ही या विषाचा आदर करा; मी हे भयंकर कालकूट विष लवकरच थांबवतो.
इत्युक्त्वा पार्वतीनाथो ध्यायन्नारायणं हृदि । महामंत्रं समुच्चार्य विषमादद्भयंकरम्
असे म्हणून पार्वतीचे स्वामी, मनात नारायणाचे ध्यान करत, मोठा मंत्र उच्चारून ते भयंकर विष गिळले.
महामंत्रप्रभावेण विषं जीर्णं गतं महत् । अच्युतानंतगोविंद इति नामत्रयं हरेः
त्या मोठ्या मंत्राच्या प्रभावाने ते प्रचंड विष पचले आणि नाहीसे झाले; हरिची 'अच्युत', 'अनंत', 'गोविंद' ही तीन नावे—
योजपेत्प्रयतो भक्त्या प्रणवाद्यं नमोंऽतिकम् । विषभोगाग्निजं तस्य नास्ति मृत्योर्भयं तथा
जो कोणी भक्तीने आणि शुद्ध मनाने, ओंकाराने सुरू करून 'नमः'ने संपवून ही नावे म्हणतो, त्याला विष, सर्पदंश किंवा आगीपासून मृत्यूचे भय राहत नाही.
ततो हृष्टमना देवा ममंथुः क्षीरसागरम् । ततोऽलक्ष्मीः समुत्पन्ना कालास्या रक्तलोचना
मग देवता आनंदाने मन लावून क्षीरसागर मंथन करू लागले; त्यातून काळ्या तोंडाची, लाल डोळ्यांची अलक्ष्मी उत्पन्न झाली.
रूक्षपिंगलकेशा च जरतीं बिभ्रती तनुम् । सा च ज्येष्ठाब्रवीद्देवान्किंकर्तव्यं मयेति वै
तिचे केस राठ आणि पिंगट होते, आणि ती वृद्ध रूपात होती; ती ज्येष्ठा देवतांना म्हणाली, "माझे काय करावे?"
देवास्तथाब्रुवंस्तां च देवीं दुःखस्यभाजनम् । येषां नॄणां गृहे देवी कलहः संप्रवर्तते
देवतांनी त्या दुःखाचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या देवीला उत्तर दिले: "ज्या माणसांच्या घरी भांडण होते—
तत्र स्थानं प्रयच्छामो वस ज्येष्ठे शुभान्विता । निष्ठुरं वचनं ये च वदंति येऽनृतं नराः
त्या ठिकाणी, हे ज्येष्ठे, आम्ही तुला वाईटपणासह राहण्याची जागा देतो; आणि ज्या लोकांच्या घरी कठोर किंवा खोटे बोलले जाते—
संध्यायां ये हि चाश्नंति दुःखदा तिष्ठ तद्गृहे । कपालकेशभस्मास्थि तुषांगाराणि यत्र तु
जे संध्याकाळी खातात, अशा घरात, दुःख देणारी, तू राहा; जिथे कवटी, केस, राख, हाडे, तूस, कोळसा असतो—
स्थानं ज्येष्ठे तत्र तव भविष्यति न संशयः । अकृत्वा पादयोर्धौतं ये चाश्नंति नराधमाः
त्या ठिकाणी, हे ज्येष्ठे, नक्कीच तुझे वास्तव्य असेल; आणि जे नीट पाय धुतल्याशिवाय खातात—
तद्गृहे सर्वदा तिष्ठ दुःखदारिद्रदायिनी । वालुकालवणांगारैः कुर्वंति दंतधावनम्
अशा घरात नेहमी राहा, दुःख आणि दारिद्र्य देणारी; आणि जिथे लोक वाळू, मीठ किंवा कोळसा वापरून दात घासतात—
तेषां गेहे सदा तिष्ठ दुःखदा कलिना सह । छत्राकं श्रीफलं शिष्टं ये खादंति नराधमाः
त्यांच्या घरी नेहमी राहा, दुःख देणारी, कलिसह; आणि जे बुरशी, फणस किंवा उरलेले अन्न खातात—
गेहे तेषां तव स्थानं ज्येष्ठे कलुषदायिनि । तिलपिष्टमलाबुं ये गृंजनं पोतिकादलम्
त्यांच्या घरात, हे ज्येष्ठे, अपवित्रता देणारी, तुझे वास्तव्य असेल; आणि जिथे लोक तीळाचे पीठ, दुधी भोपळा, लसूण किंवा पोतिक्याची पाने खातात—