फलं तस्य नरोऽश्नाति चोर्जे यो वै हरिप्रिये । प्रदत्त्वा तु हरेर्ब्रह्मन्वृजिनं कोटिजन्मजम्
जो मनुष्य उर्जेच्या काळात, हरिप्रिय फळ हरिला अर्पण करून खातो, तो ब्रह्मन्, कोटी जन्मांची पापं सोडतो.
सुरसं सर्पिषायुक्तं दद्याद्यो हरयेपि च । सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः स गच्छेद्धरिमंदिरम्
कार्तिक महिन्यात जो हरिला तुपात मिसळलेलं स्वादिष्ट अन्न देतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि हरिच्या घरी जातो.
कार्तिके यो नरो दद्यादेकपद्मं हरावपि । अंते विष्णुपदं गच्छेत्सर्वपापविवर्जितः
कार्तिक महिन्यात जो मनुष्य हरिला एकही कमळ देतो, तो शेवटी सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णूच्या धामाला जातो.
प्रातःस्नानं नरो यो वै कार्तिके श्रीहरिप्रिये । करोतिसर्वतीर्थेषुयत्स्नात्वातत्फलंलभेत्
कार्तिक महिन्यात, श्रीहरिप्रिय काळात, जो मनुष्य सकाळी स्नान करतो, त्याला सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचं फळ मिळतं.
कार्तिके यो नरो दद्यात्प्रदीपं नभसि द्विजः । विप्रहत्यादिभिः पापैर्मुक्तो गच्छेद्धरेर्गृहम्
कार्तिक महिन्यात जो मनुष्य आकाशात दिवा देतो, द्विजा, तो ब्रह्महत्येसारख्या पापांतून मुक्त होतो आणि हरिच्या घरी जातो.
मुहूर्तमपि यो दद्यात्कार्त्तिके प्रीतये हरेः । दीपं नभसि विप्रेन्द्र तस्मिंस्तुष्टः सदा हरिः
कार्तिक महिन्यात, हरिच्या आनंदासाठी, जो मनुष्य एक क्षण जरी आकाशात दिवा देतो, विप्रेंद्र, त्याच्यावर हरि नेहमी प्रसन्न राहतो.
यो दद्याच्च गृहे दीपं कृष्णस्य सघृतं द्विजः । कार्तिके चाश्वमेधस्य फलं स्याद्वै दिनेदिने
जो मनुष्य कार्तिक महिन्यात आपल्या घरी तुपाचा दिवा कृष्णाला देतो, त्याला दररोज अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं.
प्रदीपस्य च माहात्म्यं विशेषमुच्यते मया । निशामय द्विजश्रेष्ठ सेतिहासं समाहितः
मी तुला दिव्याचं विशेष महात्म्य सांगतो, द्विजश्रेष्ठा, लक्ष देऊन ही कथा ऐक.
पूर्वं त्रेतायुगे विप्रो वैकुंठो नामतः शुचिः । यस्य संगप्रभावेण मुक्तो भवति पातकी
पूर्वी त्रेतायुगात वैकुंठ नावाचा एक पवित्र ब्राह्मण होता, ज्याच्या संगामुळे पापीही मुक्त होत.
एकदा कार्तिके सोऽपि प्रदीपं पुरतो हरेः । दत्वा गृहं गतो विप्रो घृतपूर्णं द्विजर्षभः
एकदा कार्तिक महिन्यात त्या ब्राह्मणाने हरिपुढे तुपाने भरलेला दिवा दिला आणि मग तो घरी गेला.
सर्पिस्तत्स्वादितु चाखुरागतोऽपि प्रदीपतः । यावत्खादितुमारेभे बोधितोऽसौ प्रदीपकः
तुपाचा वास लागून उंदीर दिव्याकडे आला. तो दिवा खायला सुरुवात करताच दिव्याची ज्योत जागी झाली.
मूषकोऽग्निभयात्तत्र वेगेनापि पलायितः । आखोश्च सकलं पापं विनष्टं कृपया हरेः
आगीच्या भीतीने उंदीर तिथून जोरात पळून गेला. श्रीहरिच्या कृपेने त्याचे सगळे पाप नष्ट झाले.
सर्पेण दंशितश्चाखुः प्राणत्यागं चकार ह । ततो यमाज्ञया दूताः पाशमुद्गरपाणयः
सापाने चावल्यामुळे उंदीर मरण पावला. मग यमाच्या आज्ञेने दोर आणि गदा घेऊन यमदूत आले.
आगतास्तं समानेतुं बबंधुश्चर्मरज्जुभिः । यावन्नेतुं मनश्चक्रुः शंखचक्रगदाधराः
ते त्याला घेऊन जाण्यास आले आणि त्यांनी त्याला कातडीच्या दोऱ्यांनी बांधले. तेवढ्यात त्याला घेऊन जाण्याची तयारी करत असताना शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेले दूत तिथे आले.
आगता गरुडारूढा विष्णुदूताश्चतुर्भुजाः । विमानं गगने चैव राजहंसयुतं शुभम्
गरुडावर बसलेले, चार हात असलेले विष्णुदूत आले. आकाशात राजहंसांनी सजलेला सुंदर विमान उभे होते.
निर्मितं कनकैः शुद्धैः कामगं कृपया हरेः । पाशं छित्वा ततो दूताः प्रोचुस्ते यमकिंकरान्
शुद्ध सोन्याने बनवलेले, सर्व इच्छा पूर्ण करणारे ते विमान श्रीहरिच्या कृपेने निर्माण झाले होते. मग विष्णुदूतांनी दोर कापून यमदूतांना बोलले.
विष्णुभक्तोऽप्यसौ मूढा व्यर्थं तु बंधनं कृतम् । गच्छध्वं शमनप्रेष्या यदि वांछास्ति जीवितुम्
हा उंदीर विष्णूभक्त आहे, अज्ञानी लोकांनो, तुमचे बांधणे व्यर्थ झाले. यमदूतांनो, तुम्हाला जगायचे असेल तर इथून निघा.
श्रुत्वा प्रकंपितास्ते वै पृच्छंति विनयान्विताः । केन पुण्यप्रभावेण युष्माभिर्नीयते पुरम्
हे ऐकून ते थरथर कापू लागले आणि नम्रपणे विचारू लागले, 'कुठल्या पुण्यामुळे तुम्ही त्याला तुमच्या बरोबर घेऊन जाता?'
असौ विष्णोर्महापापी यूयं तद्वक्तुमर्हथ । विष्णुदूता ऊचुः- पुरतो वासुदेवस्य प्रदीपबोधनं कृतम्
'हा तर विष्णूचा मोठा पापी आहे, तुम्ही सांगितले पाहिजे.' विष्णुदूत म्हणाले, 'त्याने वासुदेवाच्या समोर दिवा जागा केला.'
तेनैव कर्मणा दूता नयामो विष्णुमंदिरम् । अनिच्छयापि यः कुर्याद्विष्णोर्दीपस्य बोधनम्
त्याच कर्मामुळे, दूतांनो, आम्ही त्याला विष्णूच्या लोकात घेऊन चाललो आहोत. जो कोणी अनिच्छेनेसुद्धा विष्णूच्या दिव्याची ज्योत जागी करतो—
कोटिजन्मार्जितं पापं त्यक्त्वा याति हरेर्गृहम् । भक्त्या प्रदीपं यो दद्यात्कार्तिके तु हरेर्दिनैः
—तो कोट्यवधी जन्मांचे पाप मागे टाकून हरिच्या घरी जातो. आणि जो भक्तीने कार्तिक महिन्यात हरिदिनाला दिवा अर्पण करतो—
तस्य पुण्यं समाख्यातुं न शक्तो हरिणा विना । घृतपूर्णप्रदीपं यो भक्त्या दद्याद्धरेर्गृहे
—त्याचे पुण्य फक्त हरिनेच सांगता येईल, दुसरा कोणी नाही. जो भक्तीने तुपाने भरलेला दिवा हरिच्या घरी अर्पण करतो—
अश्वमेधसहस्रेण तस्य किं वा प्रयोजनम् । अश्वमेधप्रकर्ता यः स्वर्गं याति हरेर्दिने
—त्याला हजार अश्वमेध यज्ञांची गरजच राहत नाही. अश्वमेध करणारा हरिदिनाला स्वर्गाला जातो.
कार्तिके दीपदाता च स गच्छेद्धरिमंदिरम् । व्यास उवाच- इति श्रुत्वा ततो दूता गतास्ते वै यथागताः
पण जो कार्तिकात दिवा देतो, तो हरिच्या लोकात जातो.' व्यास म्हणतो—'हे ऐकून दूत जसे आले तसे परत गेले.'
विष्णुदूता रथे कृत्वा गतास्तं विष्णुमंदिरम् । विष्णुसान्निध्य एवास्य मन्वंतरशतं गतम्
विष्णुदूतांनी त्याला विमानात बसवून विष्णूच्या लोकात नेले. विष्णूच्या सान्निध्यात त्याने शंभर मन्वंतरांचा काळ घालवला.
ततो मर्त्ये राजकन्या बभूव कृपया हरेः । पुत्रपौत्रसमायुक्ता चिरं भोगं चकार सा
मग श्रीहरिच्या कृपेने तो माणसांत राजकन्या म्हणून जन्माला आला. तिला मुलं आणि नातवंडं लाभली आणि तिने दीर्घकाळ सुख उपभोगले.
इतः पुनर्गता सा तु गोलोकं हरिसेवया । सूत उवाच- भक्त्या शृणोति यो मर्त्यो दीपमाहात्म्यमुत्तमम्
नंतर पुन्हा हरिची सेवा करून ती गोळोकात गेली.
सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति विष्णुमंदिरम्
सूत म्हणतो—जो मनुष्य भक्तीने हा दिव्याचा श्रेष्ठ महात्म्य ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णूच्या लोकात जातो.
शौनक उवाच- जयंत्याः सूत माहात्म्यं कदा सा क्रियते जनैः । कथयस्व मयि त्वं वै पोतः संसारसागरे
शौनक म्हणाले — सूताजी, जयंत्याचे महत्त्व काय आणि लोक हे व्रत कधी करतात? कृपया मला सांग, कारण हे व्रत संसाराच्या समुद्रातून पार नेणारे नौकेसारखे आहे.
सूत उवाच- शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि यत्पृष्टो मुनिसत्तम । पुरा ब्रह्मा नारदेन पृष्ट एतत्सुरालये
सूत म्हणाले — ऋषीवर, मी तुला जे विचारलेस ते सांगतो. पूर्वी देवांच्या लोकात नारदांनी ब्रह्माजींना हेच विचारले होते.