दृष्ट्वा गुर्वनुजौ सुप्तौ शनैः प्राबोधयत्तदा । उवाच च नमस्कृत्य गुंरुं दिव्याकृतिर्नृप
आपला गुरु आणि लहान भाऊ झोपलेले पाहून, त्याने हळूच त्यांना उठवले आणि वंदन करून, दिव्य रूपात गुरूला संबोधले.
मुकुंद उवाच। वेदायन गुरो तुभ्यं नम आशीस्तवानुज । प्रासादाद्वां ममास्थीनि तीर्थेऽत्र पतितानि वै
मुकुंद म्हणाला: वेदायना गुरुजी, आपल्याला नमस्कार आणि आपल्या लहान भावाला आशीर्वाद. माझी हाडं इथल्या पवित्र स्थळी राजवाड्यातून पडली आहेत.
अयं मृत्युमहं गत्वा निरयं प्राप्य तत्फलम् । एतत्तीर्थप्रसादेन दैवी लब्धा मया गतिः
माझा मृत्यू झाल्यावर मी नरकात गेलो आणि तिथले फळ भोगले; पण या तीर्थाच्या कृपेने मला आता दिव्य अवस्था मिळाली आहे.
त्वां गुरुं तीर्थभूतं तु नमस्कर्तुमिहागतः । अहं गच्छन्विमानेन दिव्येन त्रिदशालयम्
गुरुजी, आपणच या तीर्थाचे मूर्तिमंत रूप आहात, म्हणून आपल्याला वंदन करण्यासाठी मी आलो आहे. आता मी या दिव्य विमानातून देवांच्या लोकात जाणार आहे.
नमस्कृतो भवानेतत्तीर्थ चायं सहोदरः । दृष्टो मामनुजानीहि यामि स्वर्गं सुखोदयम्
आपल्याला, या तीर्थाला आणि माझ्या भावाला वंदन करून, मी आता स्वर्गात, सुखाचे स्थान, जाण्यासाठी आपली परवानगी मागतो.
नारद उवाच- श्रुत्वैवं वचनं तस्य मुकुंदस्य गुरुस्तदा । वेदायनो विमानस्थं तमूचे गतविस्मयः
नारद म्हणतात: मुकुंदाची ही वचने ऐकून, वेदायन गुरुजी आश्चर्यचकित होऊन, विमानावर बसलेल्या त्याला म्हणाले.
देवायन उवाच- मुकुंदाख्याहि मे सत्यं लब्ध्वा यन्मरणं भवान् । कस्मिंल्लोके गतस्तात यतो यात्यधुना दिवम्
देवायन म्हणाले: मुकुंदा, सत्य सांग, मृत्यू आल्यावर तू कुठल्या लोकात गेला होतास? आणि आता कुठून स्वर्गात जात आहेस?
किं वृत्तं तत्र ते तात तस्यलोकस्य कोऽधिपः । कीदृशी च प्रजा कीदृक्धर्मस्तत्राखिलं वद
तिथे तुझ्यावर काय घडलं? त्या लोकांचा राजा कोण आहे? तिथली माणसं कशी आहेत आणि तिथला धर्म कसा आहे? सगळं मला सांग.
मुकुंद उवाच- कथयामि गुरो तुभ्यं यद्वृत्तं मरणादनु । तीर्थस्यास्य प्रसादेन स्मृतिर्मे जायतेऽधुना
मुकुंद म्हणाला: गुरुजी, मृत्यूनंतर माझ्यावर जे काही घडलं ते मी सांगतो. या तीर्थाच्या कृपेने मला आता सर्व आठवतंय.
यदाहं तेन निहतश्चंडकेन दुरात्मना । नापितेन तदा जग्मुर्यमभृत्याः सुदारुणाः
जेव्हा त्या दुष्ट नापिताने मला मारलं, तेव्हा यमाचे भयंकर सेवक मला घेऊन गेले.
पिंगाक्षा रक्तकेशाश्च श्यामदेह नखाधराः । वामना दीर्घचरणा ह्रस्वनासाश्च दंतुराः
त्यांच्या डोळ्यांचा रंग पिवळसर होता, केस लाल, शरीर काळं, नखं आणि दात बाहेर आलेले होते. ते उंचीने ठेंगणे, पाय लांब, नाक बसकट आणि दात मोठे होते.
नीयतां नीयतामेष धर्मराजस्य शासनात् । पुरीं संयमनीमेवमूचिरे ते परस्परम्
धर्मराजाच्या आज्ञेने याला घेऊन चला, घेऊन चला, असं त्यांनी एकमेकांना सांगितलं.
इत्युक्त्वा यातना देहे मां निवेश्य महारुषा । निबध्य दारुणैः पाशैर्जघ्नुर्लोहस्य मुद्गरैः
असं म्हणून त्या यमदूतांनी मला फार रागाने पकडलं, कठोर दोऱ्यांनी बांधलं आणि लोखंडाच्या गजांनी मारलं, व मला यातनांच्या देहात टाकलं.
तैरहं नीयमानस्तु मार्गे ह्युत्तप्तवालुके । अरुदं भृशदुःखार्तस्ताडितोऽहं पुनश्च तैः
ते मला तापलेल्या वाळूच्या रस्त्यावरून ओढत नेत होते. मी तीव्र वेदनेने ओरडत होतो, ते मला पुन्हा पुन्हा मारत होते.
प्रोचुश्च ते ध्रुवं कृत्वा निर्भर्त्स्येति च मां बहु । यमदूता ऊचुः । त्वया लुप्तो गुरुर्यस्माद्वदता ब्रह्म निश्चलम्
त्यांनी मला खूप बोल सुनावली, ओरडून धमकावलं. यमदूत म्हणाले— 'तू आपल्या गुरूंना, जे अढळ ब्रह्म सांगतात, अपमान केलास, म्हणून मोठा अपराध केलास.'
किं करोषि यमस्याग्रे द्रष्टव्यं दारुणं मुखम् । तस्य पापस्य भोक्तव्यं दारुणस्य फलं त्वया
'यमाच्या समोर तू काय करशील? त्याचं भयंकर रूप तुला पहावं लागेल. आपल्या पापाचं भयंकर फळ तुला भोगावं लागेल.'
तेनैव पाप्मना पापिन्नपमृत्युं गतो भवान् । इत्युक्त्वा मां मुहूर्तेन बहुयोजनसंस्थिताम्
'त्या पापामुळेच, अरे पापी, तुला अकाली मृत्यू आला.' असं म्हणून क्षणातच त्यांनी मला अनेक योजन दूर असलेल्या ठिकाणी नेलं.
पुरीं संयमनीं निन्युर्यत्र राजा स्वयं यमः । प्रणम्य धर्मराजानं स्थापयित्वा तु मां पुरः
ते मला संयमनी नगरीत घेऊन गेले, जिथे स्वतः यमराज राहतात. त्यांनी धर्मराजांना वंदन करून मला त्यांच्या समोर उभं केलं.
आनीतोऽयं द्विजः पाप इति मां ते न्यवेदयन् । दृष्ट्वा मां धर्मराजोऽथ प्रोवाच स्वसभासदः
'हा द्विज पापी आहे,' असं त्यांनी सांगितलं. धर्मराजांनी मला पाहून आपल्या सभासदांना बोलावलं.
यम उवाच- भो सभ्या मामकीं वाचं शृण्वंतु सुसमाहिताः । यदाहं ब्रह्मणा ह्यस्मिन्नधिकारे निवेशितः
यम म्हणाले— 'माझ्या सभासदांनो, माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐका. जेव्हा मला ब्रह्मदेवांनी या पदावर नेमलं—'
तदा मामित्युवाचासौ ब्रह्मा लोकपितामहः । ब्रह्मोवाच- अधर्मिणां नराणां त्वं शास्ता संयमनीपतिः
'त्यावेळी ब्रह्मदेव, सर्व लोकांचे पितामह, मला म्हणाले— 'तू संयमनीचा अधिपती आहेस, अधर्मी लोकांना शिक्षा देणारा आहेस.''
यथापराधमाधत्स्व दंडं चंडकरात्मज । पित्रोरपोषको यस्तु समर्थो गुरुध्रुक्तु यः । एतौ महापातकिनौ निपात्यौ निरयेषु ते
'कृत्याप्रमाणे शिक्षा कर, अरे चंडकुमार. जो आपल्या आईवडिलांची सेवा करत नाही किंवा गुरूचा अपमान करतो— हे दोघे मोठे पापी आहेत, त्यांना नरकात टाक.'
सर्वेषु यावद्वर्षाणां प्रत्येकमयुतं भवेत् । एतयोर्न त्वया कार्या दया जातु ककुप्पते
'दहा हजार वर्षे प्रत्येक नरकात हे दोघे राहू द्या. या दोघांसाठी, अरे दक्षिण दिशेच्या स्वामी, कधीही दया करू नकोस.'
यम उवाच- इत्यहं ब्रह्मणो वाक्यात्स्वगुरुद्रुहि मानवे । न करोमि क्रियां सभ्यास्तथा पित्रोरपोषके
यम म्हणाले— 'म्हणूनच, ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने, मी गुरूचा अपमान करणाऱ्याला किंवा आईवडिलांची सेवा न करणाऱ्याला कोणतीही विधी करत नाही, हे सभासदांनो.'
ब्राह्मणोऽयं गुरुद्रोही तद्द्रोहादपमृत्युताम् । प्राप्तो मच्छासनाद्भृत्यैरानीतो दर्शनाक्षमः
'हा ब्राह्मण गुरूचा विश्वासघात करणारा आहे. त्या अपराधामुळे त्याला अकाली मृत्यू आला आणि माझ्या आज्ञेने माझ्या सेवकांनी त्याला इथे आणलं आहे.'
भो भृत्याः प्रथमं घोरे रौरवे वत्सरायुते । पात्यतां च पुनस्तस्मान्निःसार्य्यान्यत्र पात्यताम्
'अरे सेवकांनो, प्रथम त्याला भयंकर रौरव नरकात दहा हजार वर्षे टाका; मग तिथून बाहेर काढून दुसऱ्या नरकात टाका.'
तावंतमेव कालं वै पापोऽयं गुरुलोपकः । नरकेष्विति सर्वेषु यथाकालं स्थितं द्रुतम्
'गुरूचा अपमान करणाऱ्या या पाप्याला तितक्याच काळासाठी सर्व नरकात, ठरलेल्या वेळेनुसार, वेगाने ठेवावं.'
मुकुंद उवाच- वेदायन गुरो स्वामिन्भृत्यास्ते यमशासनात् । नीत्वा मां रौरवे घोरे पाशैर्बध्वा न्यपातयन्
मुकुंद म्हणाले— 'वेदायन गुरूवर्य, स्वामी, आपल्या सेवकांनी यमाच्या आज्ञेने मला रौरव या भयंकर नरकात नेलं, दोऱ्यांनी बांधलं आणि खाली फेकलं.'
तत्राहं तां व्यथां गुर्वी लब्धवानतिदारुणाम् । यथाकोऽपि क्षणस्तात नीतो मे युगवत्तदा
तेथे मला फारच तीव्र आणि असह्य वेदना सहन करावी लागली, प्रिय. इतकी ती कठीण होती की, एक क्षणसुद्धा मला जणू एखाद्या युगासारखा वाटला.
त्रिंशद्दिनानि तन्नीतं दुःखं मे तत्र तिष्ठता । एकत्रिंशतमे ह्यस्मिन्दिनेऽहं निर्गतस्तदा
तीस दिवस मी तिथे राहून ते दुःख सहन केले; एकतीसाव्या दिवशी मी त्या ठिकाणाहून बाहेर पडलो.