इंद्रप्रस्थांतरावर्तिन्येषा या कोशला नृप । अत्र सुप्तौ निशायां तौ यमुनातीरभूतले
राजन, इंद्रप्रस्थाजवळ वाहणारी ही कोसलानदी आहे; तिथे, यमुनाकाठी जमिनीवर त्या दोघांनी रात्रीची झोप घेतली.
आत्मनोरुभयोर्मध्ये न्यस्यास्थिपटसंपुटम् । मार्गखेदपरिक्रांतौ दशां सौषुप्तिकीं गतौ
आपल्या दोघांच्या मध्ये हाडांचा गठ्ठा ठेवून, प्रवासाने थकलेले ते दोघे गाढ झोपले.
निशीथेऽथ प्रसुप्तेषु सार्थलोकेषु कश्चन । एकः श्वा तत्र संप्राप्तः पक्वान्नादि जिहीर्षया
मध्यरात्रीला, सर्व प्रवासी गाढ झोपेत असताना, तिथे एक कुत्रा आला, त्याला शिजवलेल्या अन्नाची इच्छा होती.
बभ्राम सर्वशिविरे जिघ्रन्पाकस्थलीं मुहुः । भाजनानि लिहन्मूर्ध्नि क्व च दंडाहतिं सहन्
तो सारा छावणीभर भटकत राहिला, सारख्या स्वयंपाकाच्या भांड्यांचा वास घेत होता, कधी कधी भांडी चाटत होता आणि काही ठिकाणी डोक्यावर मार सहन करत होता.
केनचित्ताडितो मूर्ध्नि निशब्दं विद्रुतस्ततः । प्रतिचक्रुमशक्तस्तु स्त्रीजितः स्वस्त्रिया यथा
कोणीतरी डोक्यावर मारल्यावर तो काही न बोलता तिथून पळून गेला, परत काहीच करू शकला नाही, जसा स्वतःच्या बायकोने जिंकलेला पुरुष असतो.
यत्रावकंडितः स श्वा दंडग्रावेष्टकादिभिः । पुनर्विवेश तत्रैव सान्नपात्रलिलिप्सया
जिथे त्याला काठी, दगड किंवा विटांनी मारले होते, तिथेच तो पुन्हा अन्न आणि भांड्यांच्या लालसेने परत गेला.
भोगेच्छया यथा वेश्या स्नेहवान्निर्द्धनो जनः । भ्रमन्नेवं स चात्रापि यत्र सुप्तौ हि तावुभौ
जसा एखादा गरीब माणूस उपभोगाच्या इच्छेने वेश्यासोबत प्रेम शोधत भटकतो, तसाच तोही तिथे भटकत राहिला, शेवटी जिथे दोघे झोपले होते तिथे पोहोचला.
सारमेयस्तयोर्मध्याज्जह्रे स पटसंपुटम् । नीत्वा स कियतीं भूमिं दंतैस्तत्पटसंपुटम्
त्या कुत्र्याने त्या दोघांच्या मध्ये ठेवलेली कापडाची गाठ उचलली आणि ती दातात धरून थोडं अंतर गेला.
विदार्यास्थीनि तत्स्थानि निर्मांसान्यवलोक्य सः । एतस्याः कोशलायास्तु जलमध्ये समाक्षिपत्
त्या गाठीतली हाडं फाडून, ती मांसाविना आहेत हे पाहून, त्याने ती त्या नदीच्या पाण्यात टाकली.
क्षिप्तमात्रेषु तेनास्थिष्वेतदंबुनि भूपते । दिव्यं विमानमास्थाय मुकुंदोऽत्र समागतः
राजा, त्या कुत्र्याने हाडं पाण्यात टाकताच, मुकुंद दिव्य विमानावर बसून तिथे आला.
दृष्ट्वा गुर्वनुजौ सुप्तौ शनैः प्राबोधयत्तदा । उवाच च नमस्कृत्य गुंरुं दिव्याकृतिर्नृप
आपला गुरु आणि लहान भाऊ झोपलेले पाहून, त्याने हळूच त्यांना उठवले आणि वंदन करून, दिव्य रूपात गुरूला संबोधले.
मुकुंद उवाच। वेदायन गुरो तुभ्यं नम आशीस्तवानुज । प्रासादाद्वां ममास्थीनि तीर्थेऽत्र पतितानि वै
मुकुंद म्हणाला: वेदायना गुरुजी, आपल्याला नमस्कार आणि आपल्या लहान भावाला आशीर्वाद. माझी हाडं इथल्या पवित्र स्थळी राजवाड्यातून पडली आहेत.
अयं मृत्युमहं गत्वा निरयं प्राप्य तत्फलम् । एतत्तीर्थप्रसादेन दैवी लब्धा मया गतिः
माझा मृत्यू झाल्यावर मी नरकात गेलो आणि तिथले फळ भोगले; पण या तीर्थाच्या कृपेने मला आता दिव्य अवस्था मिळाली आहे.
त्वां गुरुं तीर्थभूतं तु नमस्कर्तुमिहागतः । अहं गच्छन्विमानेन दिव्येन त्रिदशालयम्
गुरुजी, आपणच या तीर्थाचे मूर्तिमंत रूप आहात, म्हणून आपल्याला वंदन करण्यासाठी मी आलो आहे. आता मी या दिव्य विमानातून देवांच्या लोकात जाणार आहे.
नमस्कृतो भवानेतत्तीर्थ चायं सहोदरः । दृष्टो मामनुजानीहि यामि स्वर्गं सुखोदयम्
आपल्याला, या तीर्थाला आणि माझ्या भावाला वंदन करून, मी आता स्वर्गात, सुखाचे स्थान, जाण्यासाठी आपली परवानगी मागतो.
नारद उवाच- श्रुत्वैवं वचनं तस्य मुकुंदस्य गुरुस्तदा । वेदायनो विमानस्थं तमूचे गतविस्मयः
नारद म्हणतात: मुकुंदाची ही वचने ऐकून, वेदायन गुरुजी आश्चर्यचकित होऊन, विमानावर बसलेल्या त्याला म्हणाले.
देवायन उवाच- मुकुंदाख्याहि मे सत्यं लब्ध्वा यन्मरणं भवान् । कस्मिंल्लोके गतस्तात यतो यात्यधुना दिवम्
देवायन म्हणाले: मुकुंदा, सत्य सांग, मृत्यू आल्यावर तू कुठल्या लोकात गेला होतास? आणि आता कुठून स्वर्गात जात आहेस?
किं वृत्तं तत्र ते तात तस्यलोकस्य कोऽधिपः । कीदृशी च प्रजा कीदृक्धर्मस्तत्राखिलं वद
तिथे तुझ्यावर काय घडलं? त्या लोकांचा राजा कोण आहे? तिथली माणसं कशी आहेत आणि तिथला धर्म कसा आहे? सगळं मला सांग.
मुकुंद उवाच- कथयामि गुरो तुभ्यं यद्वृत्तं मरणादनु । तीर्थस्यास्य प्रसादेन स्मृतिर्मे जायतेऽधुना
मुकुंद म्हणाला: गुरुजी, मृत्यूनंतर माझ्यावर जे काही घडलं ते मी सांगतो. या तीर्थाच्या कृपेने मला आता सर्व आठवतंय.
यदाहं तेन निहतश्चंडकेन दुरात्मना । नापितेन तदा जग्मुर्यमभृत्याः सुदारुणाः
जेव्हा त्या दुष्ट नापिताने मला मारलं, तेव्हा यमाचे भयंकर सेवक मला घेऊन गेले.
पिंगाक्षा रक्तकेशाश्च श्यामदेह नखाधराः । वामना दीर्घचरणा ह्रस्वनासाश्च दंतुराः
त्यांच्या डोळ्यांचा रंग पिवळसर होता, केस लाल, शरीर काळं, नखं आणि दात बाहेर आलेले होते. ते उंचीने ठेंगणे, पाय लांब, नाक बसकट आणि दात मोठे होते.
नीयतां नीयतामेष धर्मराजस्य शासनात् । पुरीं संयमनीमेवमूचिरे ते परस्परम्
धर्मराजाच्या आज्ञेने याला घेऊन चला, घेऊन चला, असं त्यांनी एकमेकांना सांगितलं.
इत्युक्त्वा यातना देहे मां निवेश्य महारुषा । निबध्य दारुणैः पाशैर्जघ्नुर्लोहस्य मुद्गरैः
असं म्हणून त्या यमदूतांनी मला फार रागाने पकडलं, कठोर दोऱ्यांनी बांधलं आणि लोखंडाच्या गजांनी मारलं, व मला यातनांच्या देहात टाकलं.
तैरहं नीयमानस्तु मार्गे ह्युत्तप्तवालुके । अरुदं भृशदुःखार्तस्ताडितोऽहं पुनश्च तैः
ते मला तापलेल्या वाळूच्या रस्त्यावरून ओढत नेत होते. मी तीव्र वेदनेने ओरडत होतो, ते मला पुन्हा पुन्हा मारत होते.
प्रोचुश्च ते ध्रुवं कृत्वा निर्भर्त्स्येति च मां बहु । यमदूता ऊचुः । त्वया लुप्तो गुरुर्यस्माद्वदता ब्रह्म निश्चलम्
त्यांनी मला खूप बोल सुनावली, ओरडून धमकावलं. यमदूत म्हणाले— 'तू आपल्या गुरूंना, जे अढळ ब्रह्म सांगतात, अपमान केलास, म्हणून मोठा अपराध केलास.'
किं करोषि यमस्याग्रे द्रष्टव्यं दारुणं मुखम् । तस्य पापस्य भोक्तव्यं दारुणस्य फलं त्वया
'यमाच्या समोर तू काय करशील? त्याचं भयंकर रूप तुला पहावं लागेल. आपल्या पापाचं भयंकर फळ तुला भोगावं लागेल.'
तेनैव पाप्मना पापिन्नपमृत्युं गतो भवान् । इत्युक्त्वा मां मुहूर्तेन बहुयोजनसंस्थिताम्
'त्या पापामुळेच, अरे पापी, तुला अकाली मृत्यू आला.' असं म्हणून क्षणातच त्यांनी मला अनेक योजन दूर असलेल्या ठिकाणी नेलं.
पुरीं संयमनीं निन्युर्यत्र राजा स्वयं यमः । प्रणम्य धर्मराजानं स्थापयित्वा तु मां पुरः
ते मला संयमनी नगरीत घेऊन गेले, जिथे स्वतः यमराज राहतात. त्यांनी धर्मराजांना वंदन करून मला त्यांच्या समोर उभं केलं.
आनीतोऽयं द्विजः पाप इति मां ते न्यवेदयन् । दृष्ट्वा मां धर्मराजोऽथ प्रोवाच स्वसभासदः
'हा द्विज पापी आहे,' असं त्यांनी सांगितलं. धर्मराजांनी मला पाहून आपल्या सभासदांना बोलावलं.
यम उवाच- भो सभ्या मामकीं वाचं शृण्वंतु सुसमाहिताः । यदाहं ब्रह्मणा ह्यस्मिन्नधिकारे निवेशितः
यम म्हणाले— 'माझ्या सभासदांनो, माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐका. जेव्हा मला ब्रह्मदेवांनी या पदावर नेमलं—'