अर्चयित्वा हृषीकेशमेकादश्यां समाहितः । निष्प्राप्य गोमयं सम्यक्मंत्रवत्समुपासते
एकादशीला मन लावून हृषीकेशाची पूजा केल्यावर, जर गोमय मिळाले नाही, तर मंत्रांनी योग्य रीतीने पूजा करावी.
गोमूत्रं मंत्रवद्भूयो द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती । क्षीरं तथा त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि
द्वादशीला व्रतीने मंत्रांनी गोमूत्र पिणे, त्रयोदशीला दूध आणि चतुर्दशीला दही घ्यावे.
संप्राप्य पापशुद्ध्यर्थं लंघयित्वा चतुर्दिनम् । पंचमे तु दिने स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम्
पापशुद्धीसाठी चार दिवस उपवास करून, पाचव्या दिवशी स्नान करून विधिपूर्वक केशवाची पूजा करावी.
भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् । ततो नक्तं समश्नीयात्पंचगव्यं सुमंत्रितम्
त्याने भक्तीने ब्राह्मणांना जेवू घालावे आणि त्यांना दक्षिणा द्यावी; मग रात्री पाच गायींची उत्पादने, मंत्रांनी शुद्ध केलेली, स्वतः खावी.
एवं कर्तुमशक्तो यः फलमूलं च भोजनम् । कुर्याद्धविष्यं वा विप्र यथोक्तविधिना ह वै
जो हे करायला असमर्थ असेल, त्याने फळं आणि कंद खावीत, किंवा यथाविधी हव्याचं अन्न घ्यावं.
श्रीहरेः पंचकं विप्र कुर्याद्यस्तुलसीदलैः । पूजयेत्तं स विज्ञेयः स्वयं नारायणः प्रभुः
जो कोणी श्रीहरीची पाच तुळशीच्या पानांनी पूजा करतो, त्याने समजावं की त्याने स्वतः नारायणाचीच पूजा केली आहे.
पुरा त्रेतायुगे शूद्रो दस्युवृत्तिपरायणः । नाम्ना दंडकरो नित्यं धर्मनिंदां करोति यः
पूर्वी त्रेतायुगात दंडक नावाचा एक शूद्र होता, जो नेहमी चोरट्या वागणुकीत गुंतलेला आणि धर्माची निंदा करणारा होता.
असत्यभाषी मित्रघ्नो वेश्याविभ्रम लोलुपः । ब्रह्मस्वहारी क्रूरश्च परस्त्रीगमने रतः
तो नेहमी खोटं बोलायचा, मित्रांचा घात करायचा, वेश्यांमध्ये आसक्त असायचा, ब्राह्मणांचं धन चोरायचा, क्रूर होता आणि परस्त्रीसोबत संबंध ठेवायचा.
शरणागतहंता च पाखंडजनसंगभाक् । गोमांसाशी सुरापश्च परनिंदाकरः सदा
तो शरण आलेल्यांचा वध करायचा, पाखंडी लोकांमध्ये वावरायचा, गोमांस खायचा, मद्यपान करायचा आणि नेहमी दुसऱ्यांची निंदा करायचा.
विश्वासघाती ज्ञातीनां वृत्तिच्छेदी द्विजोत्तम । दुष्टं सर्वे समालोक्य तादृशं तद्गृहे द्विजः
तो विश्वासघात करायचा, नातेवाईकांची उपजीविका बुडवायचा. अशा वाईट वागणुकीमुळे त्या घरातील सर्व नातेवाईक—
आगता ज्ञातयः क्रुद्धास्तस्य पापपरायणम् । ज्ञातय ऊचुः। रे रे मूढ दुराचार विनाशं प्रतिनीयते । या प्रतिष्ठार्जिता पूर्वैरस्माकं निर्मलेऽन्वये
—रागावले आणि त्या पापी माणसाला म्हणाले: 'अरे मूर्ख दुष्ट, तू आमच्या पूर्वजांनी मिळवलेल्या आणि स्वच्छ वंशात स्थिर केलेल्या प्रतिष्ठेचा नाश करतो आहेस.'
इति क्रुद्धा द्विजश्रेष्ठ अपकीर्तिभयादपि । पापिनां प्रवरं सर्वे तत्यजुस्तं कुलादरम्
त्यामुळे, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, सर्वजण रागावले आणि अपकीर्तीच्या भीतीने त्या पापी, कुलाचा कलंक असलेल्या माणसाला सोडून गेले.
ततो गतो महारण्यं विनष्टाखिल वैभवः । कुर्यात्स दस्युभिः सार्द्धं दस्युकर्म निरंतरम्
मग सर्व संपत्ती गमावून तो मोठ्या जंगलात गेला आणि तिथे चोरांबरोबर सतत चोरीचे कृत्य करू लागला.
पथि प्रगच्छतां तेषां भयाद्विप्र न खादितुम् । प्राप्तं किंचित्क्षुधार्त्तास्ते गताश्चान्य स्थलं प्रति
हे ब्राह्मण, रस्त्यावर जात असताना, भीतीमुळे त्यांना मिळालेलं काहीच खाता आलं नाही, जरी ते उपासमारीने त्रस्त होते, म्हणून ते दुसऱ्या ठिकाणी गेले.
तत्र प्रविष्टास्ते सर्वे दृष्ट्वा पुण्यजनान्बहून् । धात्रीमूले स्थितान्ब्रह्मन्वैष्णवान्द्विजसत्तमान्
ते सर्व तिथे पोहोचल्यावर, त्यांनी अनेक पुण्यवान लोक—हे ब्राह्मण, उत्तम वैष्णव ब्राह्मण—उंबराच्या झाडाखाली उभे असलेले पाहिले.
सर्वे ते दस्यवो विप्र गता दंडकरोऽपि सः । तेषां परिसरं गत्वा प्रणामं वै चकार ह
ते सर्व चोर, दंडकासह, त्या लोकांच्या जवळ गेले आणि त्यांना नमस्कार केला.
दंडकर उवाच। क्षुधार्तोऽहं द्विजश्रेष्ठाः प्राणा यास्यंति मे ध्रुवम् । ददध्वं खादितुं किंचिद्युष्माकं शरणं गतः
दंडक म्हणाला: 'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मला प्रचंड भूक लागली आहे; आता माझे प्राण जातील. कृपा करून मला काहीतरी खायला द्या, मी तुमच्या शरण आलो आहे.'
आकर्ण्य वचनं तस्य चोचुस्ते धर्मतत्पराः । सर्वपापहरे त्वं च विख्याते विष्णुपंचके
त्याचं बोलणं ऐकून, ते धर्मनिष्ठ लोक म्हणाले: 'तू विष्णुपंचकामध्ये सर्व पापांचा नाश करणारा म्हणून प्रसिद्ध आहेस.'
कथमन्नं खादितुं ते वांछा त्वद्य हरेर्दिने । विशेषं ते ब्रूहि संज्ञा काते भवति सांप्रतम्
'आज हरिदिनी तुला अन्न खाण्याची इच्छा कशी झाली? तुझं नाव आणि सध्याची स्थिती सांग.'
स उवाच मुदा विप्रा नाम्ना दंडकरोप्यहम् । सर्वपापसमायुक्तश्चोद्धारो मे कथं भवेत्
तो आनंदाने म्हणाला: 'हे ब्राह्मणहो, माझं नाव दंडक आहे, मी सर्व पापांनी भरलेला आहे. माझं उद्धार कसा होईल?'
ऊचुस्ते वै व्रतं श्रेष्ठं कुरुष्व विष्णुपंचकम् । विप्राणामाज्ञया विप्र चकार विष्णुपंचकम्
ते म्हणाले: 'तू विष्णुपंचकाचं श्रेष्ठ व्रत कर.' ब्राह्मणांच्या आज्ञेने त्याने विष्णुपंचक व्रत केलं.
स प्रेत्य च हरेः स्थानमारुह्य स्यंदने वरे । आसाद्य श्रीहरेरूपं तस्थौ जन्मविवर्जितः
मृत्यूनंतर तो उत्तम रथात बसून श्रीहरीच्या लोकात गेला, श्रीहरीचं रूप मिळवलं आणि जन्ममरणातून मुक्त झाला.
य इदं शृणुयाद्भक्त्या चाख्यानं पापनाशनम् । कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति तत्क्षणात्
जो कोणी भक्तीभावाने हे पवित्र कथा ऐकतो, त्याचे कोटी जन्मांत साठवलेले सर्व पाप त्या क्षणी नाहीसे होतात.
शौनक उवाच। विदुषांवर तत्त्वज्ञ कथयस्व महामते । इदानीं मम दानानां माहात्म्यं क्रमतो मुने
शौनक म्हणाले: हे विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ, सत्य जाणणारा आणि महान बुद्धीचा ऋषी, आता मला दानांच्या महिमा क्रमाने सांग.
सूत उवाच। क्षितिदानं मुनिश्रेष्ठ दानानामुत्तमं मतम् । येन कृतं वै तद्दानं सर्वदानफलं मतम्
सूतमुनी म्हणाले: हे मुनीश्रेष्ठ, दानांमध्ये भूमीदान श्रेष्ठ मानले जाते. जो हे दान करतो, त्याला सर्व दानांचे फळ मिळते असे समजले जाते.
क्षितिं ससस्यां यो दद्याद्ब्राह्मणाय द्विजोत्तम । विष्णुलोके सुखं भुंक्ते यावदिंद्राश्चतुर्दश
जो कोणी पीक असलेली भूमी ब्राह्मणाला देतो, हे द्विजश्रेष्ठ, तो विष्णुलोकात चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत सुख उपभोगतो.
पृथिव्यां जन्म चासाद्य सार्वभौमस्ततो नृपः । महीं सर्वां चिरं भुक्त्वा व्रजेद्वै श्रीहरेर्गृहम्
पृथ्वीवर जन्म घेऊन, सर्व भूमीचा राजा झाल्यावर, तो बराच काळ राज्य भोगून शेवटी श्रीहरीच्या निवासस्थानी जातो.
गोचर्ममात्रां भूमिं यः प्रयच्छति द्विजातये । स गच्छति हरेर्गेहं सर्वपापविवर्जितः
जो कोणी गाईच्या कातडीएवढी भूमी द्विजाला देतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिच्या घरी जातो.
शतं गावो वृषश्चैको यत्र तिष्ठंत्ययंत्रिताः । गोचर्ममात्रां तां भूमिं प्रवदंति महर्षयः
जिथे शंभर गायी आणि एक वळू मोकळेपणाने उभे राहू शकतात, त्या क्षेत्राएवढ्या भूमीला 'गायचर्ममात्र' असे महर्षी म्हणतात.
भूमिनेता भूमिदाता द्वौ चापि स्वर्गगामिनौ । ग्राह्या भूमिर्द्विजैः प्राज्ञैस्त्यक्त्वा दानशतान्यपि
भूमी देणारा आणि भूमी स्वीकारणारा, हे दोघेही स्वर्गाला पात्र होतात. शहाण्या द्विजांनी इतर शेकडो दाने सोडून भूमीदानच स्वीकारावे.