यत्पदं चेतसा सेव्यं सद्भिराचरितं मुहुः । भवाब्धितरणे सारमाश्रयध्वं हरेः पदम्
ज्याचे पाय सत्पुरुषांनी वारंवार सेविले, मनाने ज्या पायांची सेवा करावी, तेच हरिचे पाय संसारसागर पार करण्यासाठी आश्रय घ्या.
रे रे विषयसंलुब्धाः पामरा निष्ठुरा नराः । रौरवे हि किमात्मानमात्मना पातयिष्यथ
अहो विषयांच्या लालसेने भरलेल्या, दुष्ट आणि कठोर माणसांनो, स्वतःला रौरव नरकात का टाकता?
विना गोविंदसौम्यांघ्रिसेवनं मा गमिष्यति । अनायासेन दुःखानां तरणं यदि वांछथ
गोविंदाच्या कोमल पायांची सेवा न करता जाऊ नका; जर तुम्हाला सहजपणे दुःखातून मुक्त व्हायचे असेल.
भजध्वं कृष्णचरणावपुनर्भवकारणे । कुत एवागतो मर्त्यः कुत एव पुनर्व्रजेत्
कृष्णाच्या पायांची भक्ती करा, जी पुनर्जन्मातून मुक्ती देतात. माणूस कुठून आला आणि पुन्हा कुठे जाणार?
एतद्विचार्य मतिमानाश्रयेद्धर्मसंग्रहम् । नानानरकसंपातादुत्थितो यदि पूरुषः
हे विचार करून, बुद्धिमान माणसाने धर्माचा आश्रय घ्यावा, जर तो नरकाच्या यातना भोगून वर आला असेल.
स्थावरादि तनुं लब्ध्वा यदि भाग्यवशात्पुनः । मानुष्यं लभते तत्र गर्भवासोतिदुःखदः
जर भाग्याने स्थावर किंवा इतर कोणत्याही देहात जन्म मिळाला आणि पुन्हा मानवजन्म मिळाला, तरी गर्भवासाचे अतोनात दुःख भोगावे लागते.
ततः कर्मवशाज्जंतुर्यदि वा जायते भुवि । बाल्यादिबहुदोषेण पीडितो भवति द्विजाः
नंतर कर्मामुळे पृथ्वीवर जन्म घेतला, तरी बाल्यादी अनेक दोषांनी तो त्रस्त होतो, हे द्विजांनो.
पुनर्यौवनमासाद्य दारिद्र्येण प्रपीड्यते । रोगेण गुरुणा वापि अनावृष्ट्यादिना तथा
पुन्हा तारुण्यात पोहोचल्यावर तो दारिद्र्याने, मोठ्या आजाराने किंवा दुष्काळासारख्या संकटांनी पीडित होतो.
वार्द्धकेन लभेत्पीडामनिर्वाच्यामितस्ततः । मनसश्चलनाद्व्याधेस्ततो मरणमाप्नुयात्
वृद्धापकाळात माणसाला असह्य वेदना सहन कराव्या लागतात; मग मन अस्थिर झाल्याने आजार येतो आणि त्यातून मृत्यू येतो.
न तस्मादधिकं दुःखं संसारेप्यनुभूयते । ततः कर्म्मवशाज्जंतुर्यमलोके प्रपीड्यते
या जगात याहून मोठं दुःख दुसरं नाही; म्हणून कर्माच्या प्रभावामुळे जीव यमाच्या लोकात फार त्रास सहन करतो.
तत्रातियातनां भुक्त्वा पुनरेव प्रजायते । जायते म्रियते जंतु म्रियते जायते पुनः
तेथे तीव्र यातना भोगून पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो; जीव जन्म घेतो, मरतो, पुन्हा मरतो आणि पुन्हा जन्म घेतो.
अनाराधित गोविंदचरणे त्वीदृशी दशा । अनायासेन मरणं विनायासेन जीवनम्
गोविंदाच्या पायांची भक्ती न केल्याने अशी अवस्था येते—मृत्यू सहज होतो, पण जगणं मात्र खूप कष्टाचं असतं.
अनाराधितगोविंदचरणस्य न जायते । धनं यदि भवेद्गेहे रक्षणात्तस्य किं फलम्
गोविंदाच्या पायांची पूजा न करणाऱ्याच्या घरी धन मिळत नाही; आणि मिळालं तरी त्याचं रक्षण करून काय उपयोग?
यदासौ कृष्यते याम्यैर्दूतैः किं धनमन्वियात् । तस्माद्द्विजातिसत्कार्यं द्रविणं सर्वसौख्यदम्
यमदूत जेव्हा पकडायला येतात, तेव्हा धनाचा काय उपयोग? म्हणून द्विजांचा सन्मान करण्यासाठी दिलेलं धन सर्व सुख देणारं असतं.
दानं स्वर्गस्य सोपानं दानं किल्बिषनाशनम् । गोविंदभक्तिभजनं महापुण्यविवर्द्धनम्
दान हे स्वर्गाकडे जाण्याचं पाऊल आहे; दान पाप नष्ट करतं; गोविंदाची भक्ती आणि सेवा मोठं पुण्य वाढवतात.
बलं यदि भवेन्मर्त्ये न वृथा तद्व्ययं चरेत् । हरेरग्रे नृत्यगीतं कुर्यादेवमतंद्रितः
माणसाकडे बळ असेल, तर ते व्यर्थ घालवू नये; त्याने हरिपुढे निष्ठेने नृत्य आणि गाणं करावं.
यत्किंचिद्विद्यते पुंसां तच्च कृष्णे समर्पयेत् । कृष्णार्पितं कुशलदमन्यार्पितमसौख्यदम्
माणसाजवळ जे काही आहे, ते सर्व कृष्णाला अर्पण करावं; कृष्णाला अर्पण केलेलं कल्याण करतं, इतरत्र दिलेलं सुख देत नाही.
चक्षुर्भ्यां श्रीहरेरेव प्रतिमादिनिरूपणम् । श्रोत्राभ्यां कलयेत्कृष्ण गुणनामान्यहर्निशम्
डोळ्यांनी श्रीहरीची मूर्ती पाहावी; कानांनी कृष्णाची गुणगाथा आणि नावं दिवसरात्र ऐकावीत.
जिह्वया हरिपादांबु स्वादितव्यं विचक्षणैः । घ्राणेनाघ्राय गोविंदपादाब्जतुलसीदलम्
जाणकारांनी जिभेने हरिपादोदकाचा आस्वाद घ्यावा; नाकाने गोविंदाच्या पायांवरची तुळशीची पानं वास घ्यावा.
त्वचा स्पृष्ट्वा हरेर्भक्तं मनसाध्याय तत्पदम् । कृतार्थो जायते जंतुर्नात्र कार्या विचारणा
त्वचेने हरिभक्ताचा स्पर्श करावा आणि मनाने त्याच्या पायांचे ध्यान करावं; अशाने जीव कृतार्थ होतो, यात शंका नाही.
तन्मना हि भवेत्प्राज्ञस्तथा स्यात्तद्गताशयः । तमेवांतेभ्येति लोको नात्र कार्या विचारणा
ज्ञानी माणसाने आपलं मन त्याच्यात एकरूप करावं आणि आपली इच्छा त्याच्यावर ठेवावी; शेवटी तो त्याच्याकडे पोहोचतो—यात शंका नाही.
चेतसा चाप्यनुध्यातः स्वपदं यः प्रयच्छति । नारायणमनाद्यंतं न तं सेवेत को जनः
जो मनाने त्याचं ध्यान करतो, त्याला स्वतःचं धाम देणारा, अनादि-अनंत नारायण, असा कोण आहे की जो त्याची सेवा करणार नाही?
सतत नियतचित्तो विष्णुपादारविंदे वितरणमनुशक्ति प्रीतये तस्य कुर्यात् । नतिमतिरतिमस्यांघ्रिद्वये संविदध्यात्स हि खलु नरलोके पूज्यतामाप्नुयाच्च
नेहमी स्थिरचित्ताने विष्णूच्या कमळपादांवर भक्ती अर्पण करावी; मोठ्या श्रद्धेने त्याच्या दोन्ही पायांची पूजा करावी—असा माणूस या जगात नक्कीच सन्मान मिळवतो.
सूत उवाच- एवं यन्महिमा लोके लोकनिस्तारकारणम् । तस्य विष्णोः परेशस्य नानाविग्रहधारिणः
सूतमुनी म्हणाले—अशा प्रकारे या जगात लोकांना तारण्यासाठी जो विष्णू अनेक रूपे घेतो, त्या परमेश्वराची ही महती आहे.
एकं पुराणं रूपं वै तत्र पाद्मं परं महत् । ब्राह्मं मूर्धा हरेरेव हृदयं पद्मसंज्ञितम्
एक प्राचीन, श्रेष्ठ आणि महान पद्मरूप आहे; त्याचं मस्तक ब्रह्माचं असून, ते हरिचंच आहे, आणि हृदय पद्म नावाने ओळखलं जातं.
वैष्णवं दक्षिणो बाहुः शैवं वामो महेशितुः । ऊरू भागवतं प्रोक्तं नाभिः स्यान्नारदीयकम्
त्याचा उजवा हात वैष्णव आहे, डावा हात शैव, जो महेश्वराचा आहे; मांड्या भागवत म्हणून ओळखल्या जातात, आणि नाभी नारदीय आहे.
मार्कंडेयं च दक्षांघ्रिर्वामो ह्याग्नेयमुच्यते । भविष्यं दक्षिणो जानुर्विष्णोरेव महात्मनः
मार्कंडेय हा विष्णूच्या उजव्या पायाचा भाग आहे, वामो हा अग्नीचा म्हणून ओळखला जातो. भविष्या हा त्या महात्मा विष्णूच्या उजव्या गुडघ्याचा भाग आहे.
ब्रह्मवैवर्तसंज्ञं तु वामजानुरुदाहृतः । लैंगं ह गुल्फकं दक्षं वाराहं वामगुल्फकम्
डाव्या गुडघ्याला ब्रह्मवैवर्त असे नाव आहे. उजवे घोटे लिंग म्हणून ओळखले जाते, आणि डावे घोटे वाराह असे म्हटले जाते.
स्कांदं पुराणं लोमानि त्वगस्य वामनं स्मृतम् । कौर्मं पृष्ठं समाख्यातं मात्स्यं मेदः प्रकीर्तितम्
शरीरावरील केस हे स्कांद पुराण मानले गेले आहेत, तर त्वचा वामन आहे. पाठ कूर्म म्हणून ओळखली जाते आणि मेद मत्य म्हणून सांगितला आहे.
मज्जा तु गारुडं प्रोक्तं ब्रह्मांडमस्थि गीयते । एवमेवाभवद्विष्णुः पुराणावयवो हरिः
मज्जा हे गारुड आहे, आणि हाडे ब्रह्मांड म्हणून गायली जातात. अशा प्रकारे विष्णू हा पुराणरूप हरि झाला.