साक्षात्कृष्णमुखे दत्तं तद्वै भुंक्ते हरिः स्वयम् । अहोतिदुर्ल्लभा लोका प्रत्यक्षे केशवे द्विजे
ते जणू कृष्णाच्या तोंडातच दिलं जातं—हरि स्वतः ते स्वीकारतो. किती दुर्मिळ आहेत ती लोकं, जिथे केशव ब्राह्मणात प्रत्यक्ष दिसतो.
प्रतिमादिषु सेवंते तदभावे हि तत्क्रिया । ब्राह्मणानामधिष्ठानात्पृथ्वी धन्येति गीयते
प्रतिमा वगैरे नसतील तर लोक त्यांची सेवा करतात; पण त्यांच्याऐवजी तेच विधी ब्राह्मणांसाठी करतात, कारण ब्राह्मणांच्या अस्तित्वामुळे पृथ्वी धन्य झाली आहे असं म्हटलं जातं.
तेषां पाणौ च यद्दत्तं हरिपाणौ तदर्पितम् । तेभ्यः कृतान्नमस्कारात्तिरस्कारो हि पाप्मताम्
त्यांच्या हातात जे काही दिलं जातं, ते जणू हरिच्या हातात अर्पण केल्यासारखं असतं. त्यांना वंदन करूनही जर कोणी त्यांचा अपमान करतो, तर तो खरंतर पापालाच जवळ करतो.
मुच्यते ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो विप्रवंदनात् । तस्मात्सतां समाराध्यो ब्राह्मणो विष्णुबुद्धितः
ब्राह्मणाला वंदन केल्याने ब्रह्महत्या वगैरे मोठ्या पापांतूनही माणूस मुक्त होतो. म्हणून ब्राह्मणाला विष्णू म्हणून आदराने पूजावं.
क्षुधितस्य द्विजस्यास्ये यत्किंचिद्दीयते यदि । प्रेत्य पीपूषधाराभिः सिंचते कल्पकोटिकम्
भुकेल्या द्विजाच्या तोंडात काहीही दिलं, तर मृत्यूनंतर कोटी कल्पांपर्यंत त्याच्यावर अमृताच्या धारांनी शिंपडणं होतं.
द्विजतुंडं महाक्षेत्रमनूषरमकंटकम् । तत्र चेदुप्यते किंचित्कोटिकोटिफलं लभेत्
द्विजाचं तोंड हे मोठं शेत आहे, तिथे काटे-तण नाहीत. तिथे जे काही पेरलं, त्याचं कोटी कोटी पटीनं फळ मिळतं.
सघृतं भोजनं चास्मै दत्त्वा कल्पं स मोदते । नानासुमिष्टमन्नं यो ददाति द्विजतुष्टये
जो द्विजाला तुपासकट जेवण देतो, तो एक कल्प आनंदात राहतो. आणि जो द्विजाला तृप्तीसाठी वेगवेगळे स्वादिष्ट पदार्थ देतो—
तस्य लोका महाभोगाः कोटिकल्पांतमुक्तिदाः । ब्राह्मणं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणेनानुकीर्तितम्
त्याला मोठ्या सुखाचे लोक मिळतात, जे कोटी कल्पांपर्यंत मोक्ष देणारे असतात. ब्राह्मणाला सन्मान देऊन, ब्राह्मणाने पुराण सांगितलं तर—
पुराणं शृणुयान्नित्यं महापापदवानलम् । पुराणं सर्वतीर्थेषु तीर्थं चाधिकमुच्यते
जो दररोज पुराण ऐकतो, जे मोठ्या पापांचा अग्नि आहे, ते सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ मानलं जातं.
यस्यैकपादश्रवणाद्धरिरेव प्रसीदति । यथा सूर्यवपुर्भूत्वा प्रकाशाय चरेद्धरिः
त्यातील एकच पाद ऐकला तरी हरि प्रसन्न होतो; जसं सूर्य स्वतःच्या तेजाने सगळीकडे प्रकाश पसरवतो—
सर्वेषां जगतामेव हरिरालोकहेतवे । तथैवांतःप्रकाशाय पुराणावयवो हरिः
जगातील सर्व लोकांसाठी जसा हरि प्रकाशाचा कारण आहे, तसंच सर्वांच्या अंतरातला प्रकाश देण्यासाठी हरि पुराणात वास करतो.
विचरेदिह भूतेषु पुराणं पावनं परम् । तस्माद्यदि हरेः प्रीतेरुत्पादे धीयते मतिः
हे पुराण श्रेष्ठ आणि पावन आहे, ते या जगात सर्व प्राण्यांमध्ये फिरत असतं. म्हणून जर कोणाची बुद्धी हरिच्या आनंदासाठी लागली असेल—
श्रोतव्यमनिशं पुंभिः पुराणं कृष्णरूपिणम् । विष्णुभक्तेन शांतेन श्रोतव्यमपि दुर्लभम्
कृष्णस्वरूप असलेलं हे पुराण सतत सर्वांनी ऐकावं; ते ऐकणं शांत आणि विष्णुभक्तालाही दुर्मिळ असतं.
पुराणाख्यानममलममलीकरणं परम् । यस्मिन्वेदार्थमाहृत्य हरिणा व्यासरूपिणा
पुराण नावाचं हे कथन अत्यंत शुद्ध आणि शुद्ध करणारे आहे; त्यात व्यासरूप हरिने वेदांचा अर्थ एकत्र केला आहे.
पुराणं निर्मितं विप्र तस्मात्तत्परमो भवेत् । पुराणे निश्चितो धर्मो धर्मश्च केशवः स्वयम्
हे ब्राह्मणा, असं पुराण रचण्यात आलं आहे, म्हणून ते सर्वश्रेष्ठ आहे. पुराणात धर्म निश्चित केला आहे आणि तो धर्म म्हणजे स्वतः केशव आहे.
तस्मात्कृते पुराणे हि श्रुते विष्णुर्भवेदिति । साक्षात्स्वयं हरिर्विप्रः पुराणं च तथाविधम्
म्हणून जेव्हा पुराण वाचलं किंवा ऐकलं जातं, तेव्हा विष्णू प्रत्यक्ष तिथे असतो; हे ब्राह्मणा, अशा पुराणात हरि स्वतः उपस्थित असतो.
एतयोः संगमासाद्य हरिरेव भेवन्नरः । तथा गंगांबुसेकेन नाशयेत्किल्बिषं स्वकम्
या दोघांचा—हरि आणि पुराणाचा—संग मिळवून माणूस हरिसमान होतो; जसं गंगेत स्नान केल्याने आपली पापं नष्ट होतात.
केशवो द्रवरूपेण पापात्तारयते महीम् । वैष्णवो विष्णुभजनस्याकांक्षी यदि वर्तते
केशव पाण्याच्या रूपात पापातून पृथ्वीचं तारण करतो; जर एखादा वैष्णव विष्णूभक्तीची इच्छा धरतो—
गंगांबुसेकममलममलीकरणं चरेत् । विष्णुभक्तिप्रदा देवी गंगा भुवि च गीयते
तर त्याने गंगेच्या पाण्यात शुद्ध आणि पावन स्नान करावं; गंगा देवी पृथ्वीवर विष्णूभक्ती देणारी म्हणून ओळखली जाते.
विष्णुरूपा हि सा गंगा लोकविस्तारकारिणी
खरंच, गंगा ही विष्णूच्या स्वरूपात आहे आणि ती लोकांचा विस्तार करणारी आहे.
ब्राह्मणेषु पुराणेषु गंगायां गोषु पिप्पले । नारायणधिया पुंभिर्भक्तिः कार्या ह्यहैतुकी
नारायणाच्या भक्तीत मन लावलेल्या माणसांनी ब्राह्मण, प्राचीन ग्रंथ, गंगा, गायी आणि पिंपळ यांच्यावर निस्वार्थ भक्ती करावी.
प्रत्यक्षविष्णुरूपा हि तत्वज्ञैर्निश्चिता अमी । तस्मात्सततमभ्यर्च्या विष्णुभक्त्यभिलाषिणा
हे सर्व वस्तू तत्त्वज्ञांनी प्रत्यक्ष विष्णूचे रूप मानले आहेत. म्हणून, विष्णूभक्तीची इच्छा असणाऱ्यांनी नेहमी यांची पूजा करावी.
विष्णौ भक्तिं विना नॄणां निष्फलं जन्म उच्यते । कलिकालपयोराशिं पापग्राहसमाकुलम्
विष्णूच्या भक्तीशिवाय माणसाचा जन्म व्यर्थ समजला जातो, कारण तो कलियुगाच्या पापांनी भरलेल्या महासागरात अडकतो.
विषयामज्जनावर्तं दुर्बोधफेनिलं परम् । महादुष्टजनव्याल महाभीमं भयानकम्
हा महासागर म्हणजे विषयांच्या ओघात बुडणारा, समजायला कठीण, संभ्रमाच्या फेसाने भरलेला, वाईट लोकांच्या सर्पांनी व्यापलेला, अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक आहे.
दुस्तरं च तरंत्येव हरिभक्तितरि स्थिताः । तस्माद्यतेत वै लोको विष्णुभक्तिप्रसाधने
हे महासागर पार करणे कठीण आहे, पण हरिभक्तीत स्थिर असलेलेच ते पार करतात. म्हणून सर्वांनी विष्णूभक्ती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा.
किं सुखं लभते जंतुरसद्वार्तावधारणे । हरेरद्भुतलीलस्य लीलाख्यानेन सज्जते
असत्य गोष्टींना धरून माणसाला काय सुख मिळते? हरिच्या अद्भुत लीला ऐकताना तो त्यात गुंततो.
तद्विचित्रकथालोके नानाविषयमिश्रिताः । श्रोतव्या यदि वै नॄणां विषये सज्जते मनः
त्या विचित्र कथा विविध विषयांनी मिसळलेल्या असतात. जर मन विषयांमध्ये गुंतले असेल, तर अशा कथा ऐकाव्यात.
निर्वाणे यदि वा चित्तं श्रोतव्या तदपि द्विजाः । हेलया श्रवणाच्चापि तस्य तुष्टो भवेद्धरिः
जर मन मोक्षाच्या इच्छेने भरले असेल, तरीही त्या कथा ऐकाव्यात, हे द्विजांनो. अगदी सहजपणे ऐकले तरी हरि संतुष्ट होतो.
निष्क्रियोपि हृषीकेशो नानाकर्म चकार सः । शुश्रूषूणां हितार्थाय भक्तानां भक्तवत्सलः
हृषीकेश स्वतः निष्क्रिय असला, तरी भक्तांच्या हितासाठी आणि ऐकण्याची इच्छा असणाऱ्यांसाठी त्याने अनेक लीला केल्या.
न लभ्यते कर्मणापि वाजपेयशतादिना । राजसूयायुतेनापि यथा भक्त्या स लभ्यते
शेकडो वाजपेय यज्ञांनी किंवा हजारो राजसूयांनीही तो मिळत नाही, पण भक्तीने तो सहज मिळतो.