तस्मिन्सति हरौ भक्तिः सुदृढा नैव जायते । सर्वसंगं परित्यज्य हरौ भक्तिं समाचरेत्
जोपर्यंत हा संग आहे, तोपर्यंत हरिप्रती दृढ भक्ती होत नाही; सर्व प्रकारचे संग सोडून फक्त हरिभक्ती करावी.
हरिभक्तिश्च लोकेत्र दुर्ल्लभा हि मता मम । हरौ यस्य भवेद्भक्तिः स कृतार्थो न संशयः
या जगात हरिप्रती भक्ती फार दुर्मिळ आहे असं मला वाटतं; ज्याच्याकडे हरिप्रती भक्ती आहे तो खऱ्या अर्थाने कृतार्थ होतो—यात शंका नाही.
तत्तदेवाचरेत्कर्म हरिः प्रीणाति येन हि । तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं जगत्
फक्त तेच कर्म करावं ज्यामुळे हरि प्रसन्न होतो; तो समाधानी झाला की सगळं जग समाधानी होतं—तो प्रसन्न झाला की सगळं जग प्रसन्न होतं.
हरौ भक्तिं विना नॄणां वृथा जन्म प्रकीर्तितम् । ब्रह्मेशादि सुरा यस्य यजंते प्रीतिहेतवे
हरिप्रती भक्ती नसली तर माणसाचा जन्म व्यर्थच आहे असं सांगितलं आहे; ब्रह्मा, ईश आणि इतर देवताही त्याचं समाधान मिळवण्यासाठी त्याची पूजा करतात.
नारायणमनाव्यक्तं न तं सेवेत को जनः । तस्य माता महाभागा पिता तस्य महाकृती
नारायण, जो अव्यक्त मन आहे, त्याची सेवा कोण करणार नाही? ज्याने त्याची सेवा केली त्याची आई फार भाग्यवान आणि वडील महान ठरतात.
जनार्द्दनपदद्वंद्वं हृदये येन धार्यते । जनार्दनजगद्वंद्य शरणागतवत्सल
ज्याच्या हृदयात जनार्दनाची दोन पावलं आहेत—तो जनार्दन, ज्याची सगळं जग पूजा करतं, जो शरण आलेल्यांवर प्रेम करतो—
इतीरयंति ये मर्त्या न तेषां निरये गतिः । ब्राह्मणा हि विशेषेण प्रत्यक्षं हरिरूपिणः
जे माणसं असं म्हणतात त्यांना नरकात कधीच जावं लागत नाही; विशेषतः ब्राह्मणांमध्ये हरि प्रत्यक्ष दिसतो.
पूजयेयुर्यथायोगं हरिस्तेषां प्रसीदति । विष्णुर्ब्राह्मणरूपेण विचरेत्पृथिवीमिमाम्
त्यांनी योग्य प्रकारे पूजा करावी; हरि त्यांच्यावर प्रसन्न होतो. विष्णू ब्राह्मणाच्या रूपाने या पृथ्वीवर संचार करतो.
ब्राह्मणेन विना कर्म्म सिद्धिं प्राप्नोति नैव हि । द्विजपादांबुभक्त्या यैः पीत्वा शिरसि चार्पितम्
ब्राह्मणाशिवाय कोणतेही कर्म फळाला जात नाही; जे द्विजांच्या पायाचे पाणी भक्तीने पितात आणि ते डोक्यावर ठेवतात—
तर्पिता पितरस्तेन आत्मापि किल तारितः । ब्राह्मणानां मुखे येन दत्तं मधुरमर्चितम्
त्यामुळे पितर संतुष्ट होतात आणि स्वतःचंही कल्याण होतं; ब्राह्मणांच्या तोंडात जे गोडपणे अर्पण केलं जातं—
साक्षात्कृष्णमुखे दत्तं तद्वै भुंक्ते हरिः स्वयम् । अहोतिदुर्ल्लभा लोका प्रत्यक्षे केशवे द्विजे
ते जणू कृष्णाच्या तोंडातच दिलं जातं—हरि स्वतः ते स्वीकारतो. किती दुर्मिळ आहेत ती लोकं, जिथे केशव ब्राह्मणात प्रत्यक्ष दिसतो.
प्रतिमादिषु सेवंते तदभावे हि तत्क्रिया । ब्राह्मणानामधिष्ठानात्पृथ्वी धन्येति गीयते
प्रतिमा वगैरे नसतील तर लोक त्यांची सेवा करतात; पण त्यांच्याऐवजी तेच विधी ब्राह्मणांसाठी करतात, कारण ब्राह्मणांच्या अस्तित्वामुळे पृथ्वी धन्य झाली आहे असं म्हटलं जातं.
तेषां पाणौ च यद्दत्तं हरिपाणौ तदर्पितम् । तेभ्यः कृतान्नमस्कारात्तिरस्कारो हि पाप्मताम्
त्यांच्या हातात जे काही दिलं जातं, ते जणू हरिच्या हातात अर्पण केल्यासारखं असतं. त्यांना वंदन करूनही जर कोणी त्यांचा अपमान करतो, तर तो खरंतर पापालाच जवळ करतो.
मुच्यते ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो विप्रवंदनात् । तस्मात्सतां समाराध्यो ब्राह्मणो विष्णुबुद्धितः
ब्राह्मणाला वंदन केल्याने ब्रह्महत्या वगैरे मोठ्या पापांतूनही माणूस मुक्त होतो. म्हणून ब्राह्मणाला विष्णू म्हणून आदराने पूजावं.
क्षुधितस्य द्विजस्यास्ये यत्किंचिद्दीयते यदि । प्रेत्य पीपूषधाराभिः सिंचते कल्पकोटिकम्
भुकेल्या द्विजाच्या तोंडात काहीही दिलं, तर मृत्यूनंतर कोटी कल्पांपर्यंत त्याच्यावर अमृताच्या धारांनी शिंपडणं होतं.
द्विजतुंडं महाक्षेत्रमनूषरमकंटकम् । तत्र चेदुप्यते किंचित्कोटिकोटिफलं लभेत्
द्विजाचं तोंड हे मोठं शेत आहे, तिथे काटे-तण नाहीत. तिथे जे काही पेरलं, त्याचं कोटी कोटी पटीनं फळ मिळतं.
सघृतं भोजनं चास्मै दत्त्वा कल्पं स मोदते । नानासुमिष्टमन्नं यो ददाति द्विजतुष्टये
जो द्विजाला तुपासकट जेवण देतो, तो एक कल्प आनंदात राहतो. आणि जो द्विजाला तृप्तीसाठी वेगवेगळे स्वादिष्ट पदार्थ देतो—
तस्य लोका महाभोगाः कोटिकल्पांतमुक्तिदाः । ब्राह्मणं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणेनानुकीर्तितम्
त्याला मोठ्या सुखाचे लोक मिळतात, जे कोटी कल्पांपर्यंत मोक्ष देणारे असतात. ब्राह्मणाला सन्मान देऊन, ब्राह्मणाने पुराण सांगितलं तर—
पुराणं शृणुयान्नित्यं महापापदवानलम् । पुराणं सर्वतीर्थेषु तीर्थं चाधिकमुच्यते
जो दररोज पुराण ऐकतो, जे मोठ्या पापांचा अग्नि आहे, ते सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ मानलं जातं.
यस्यैकपादश्रवणाद्धरिरेव प्रसीदति । यथा सूर्यवपुर्भूत्वा प्रकाशाय चरेद्धरिः
त्यातील एकच पाद ऐकला तरी हरि प्रसन्न होतो; जसं सूर्य स्वतःच्या तेजाने सगळीकडे प्रकाश पसरवतो—
सर्वेषां जगतामेव हरिरालोकहेतवे । तथैवांतःप्रकाशाय पुराणावयवो हरिः
जगातील सर्व लोकांसाठी जसा हरि प्रकाशाचा कारण आहे, तसंच सर्वांच्या अंतरातला प्रकाश देण्यासाठी हरि पुराणात वास करतो.
विचरेदिह भूतेषु पुराणं पावनं परम् । तस्माद्यदि हरेः प्रीतेरुत्पादे धीयते मतिः
हे पुराण श्रेष्ठ आणि पावन आहे, ते या जगात सर्व प्राण्यांमध्ये फिरत असतं. म्हणून जर कोणाची बुद्धी हरिच्या आनंदासाठी लागली असेल—
श्रोतव्यमनिशं पुंभिः पुराणं कृष्णरूपिणम् । विष्णुभक्तेन शांतेन श्रोतव्यमपि दुर्लभम्
कृष्णस्वरूप असलेलं हे पुराण सतत सर्वांनी ऐकावं; ते ऐकणं शांत आणि विष्णुभक्तालाही दुर्मिळ असतं.
पुराणाख्यानममलममलीकरणं परम् । यस्मिन्वेदार्थमाहृत्य हरिणा व्यासरूपिणा
पुराण नावाचं हे कथन अत्यंत शुद्ध आणि शुद्ध करणारे आहे; त्यात व्यासरूप हरिने वेदांचा अर्थ एकत्र केला आहे.
पुराणं निर्मितं विप्र तस्मात्तत्परमो भवेत् । पुराणे निश्चितो धर्मो धर्मश्च केशवः स्वयम्
हे ब्राह्मणा, असं पुराण रचण्यात आलं आहे, म्हणून ते सर्वश्रेष्ठ आहे. पुराणात धर्म निश्चित केला आहे आणि तो धर्म म्हणजे स्वतः केशव आहे.
तस्मात्कृते पुराणे हि श्रुते विष्णुर्भवेदिति । साक्षात्स्वयं हरिर्विप्रः पुराणं च तथाविधम्
म्हणून जेव्हा पुराण वाचलं किंवा ऐकलं जातं, तेव्हा विष्णू प्रत्यक्ष तिथे असतो; हे ब्राह्मणा, अशा पुराणात हरि स्वतः उपस्थित असतो.
एतयोः संगमासाद्य हरिरेव भेवन्नरः । तथा गंगांबुसेकेन नाशयेत्किल्बिषं स्वकम्
या दोघांचा—हरि आणि पुराणाचा—संग मिळवून माणूस हरिसमान होतो; जसं गंगेत स्नान केल्याने आपली पापं नष्ट होतात.
केशवो द्रवरूपेण पापात्तारयते महीम् । वैष्णवो विष्णुभजनस्याकांक्षी यदि वर्तते
केशव पाण्याच्या रूपात पापातून पृथ्वीचं तारण करतो; जर एखादा वैष्णव विष्णूभक्तीची इच्छा धरतो—
गंगांबुसेकममलममलीकरणं चरेत् । विष्णुभक्तिप्रदा देवी गंगा भुवि च गीयते
तर त्याने गंगेच्या पाण्यात शुद्ध आणि पावन स्नान करावं; गंगा देवी पृथ्वीवर विष्णूभक्ती देणारी म्हणून ओळखली जाते.
विष्णुरूपा हि सा गंगा लोकविस्तारकारिणी
खरंच, गंगा ही विष्णूच्या स्वरूपात आहे आणि ती लोकांचा विस्तार करणारी आहे.