जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनंदं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यंति मुमुक्षवः
जेथे सर्व जीवांचे जीवन आहे, जिथे सर्व लोक विलीन होतात, जे ब्रह्माचा सूक्ष्म आनंद आहे, ते मुक्तीची इच्छा करणारे पाहतात.
तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनंतं सत्यमीशानं विचिंत्यासीत वाग्यतः
त्याच्या मध्यभागी केवळ ज्ञानस्वरूप, अनंत, सत्य, आणि ईश्वररूप ब्रह्म स्थित आहे; त्याचे मौनाने ध्यान करावे.
गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । योवतिष्ठेत्सदानेन सोश्नुते योगमैश्वरम्
हे ज्ञान सर्वांत गूढ आहे, संन्याशांसाठी सांगितलेले आहे; जो नेहमी यामध्ये स्थित राहतो, तो योग आणि ऐश्वर्य प्राप्त करतो.
तस्माज्ज्ञानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद्ब्रह्म येन मुच्येत बंधनात्
म्हणून, जो नेहमी ज्ञानात रमतो आणि आत्मविद्येला महत्त्व देतो, त्याने ब्रह्मज्ञानाचा अभ्यास करावा, ज्यामुळे बंधनातून मुक्ती मिळते.
मत्वा पृथक्त्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनंदमक्षरं ज्ञानं ध्यायेत च ततः परम्
स्वतःला सर्वापासून वेगळे, केवळ आनंदमय, अक्षर आणि ज्ञानरूप असे समजून, त्यानंतर परमाचे ध्यान करावे.
यस्माद्भवंति भूतानि यज्ज्ञात्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्ताद्योधितिष्ठति
ज्याच्यापासून सर्व जीव निर्माण होतात, आणि ज्याला ओळखल्यावर येथे काहीच जन्मत नाही; तोच सर्वांचा ईश्वर, देव, आणि सर्वापलीकडे स्थित आहे.
यदंतरे तद्गमनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । य इदं स्वपरोक्षस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः
जो आतमध्ये शाश्वत, कल्याणकारी, अविनाशी आहे, ज्याची प्राप्ती गुप्त आहे; तोच खरा महेश्वर देव आहे.
व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवायं व्रतानि च । एकैकातिक्रमेणैव प्रायश्चित्तं विधीयते
भिक्षूंना ज्या व्रतांचे नियम सांगितले आहेत, तसेच या व्रतांचेही नियम आहेत; प्रत्येक नियमभंगासाठी प्रायश्चित्त सांगितले आहे.
उपेत्य च स्त्रियं कामात्प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्य्यात्सांतपनं शुचिः
जर कोणी वासनेने स्त्रीकडे गेला, तर त्याने एकाग्रतेने प्रायश्चित्त करावे, प्राणायामासह शुद्धपणे सांतपन व्रत करावे.
ततश्चरेत नियमात्कृच्छ्रं संयतमानसः । पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतंद्रितः
नंतर, मनावर संयम ठेवून, नियमाने कृच्छ्र व्रत करावे; पुन्हा आश्रमात येऊन, भिक्षुव्रत जागरूकपणे पाळावे.
न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यः प्रसंगो ह्येष दारुणः
ज्ञानी लोक म्हणतात की धर्मासाठी खोटं बोललं तर त्याचा दोष लागत नाही; तरीसुद्धा असं वागू नये, कारण त्याचे परिणाम फार भयंकर असतात.
एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना
जो योगी धर्माची इच्छा ठेवून खोटं बोलतो, त्याने एक रात्र उपवास करावा आणि शंभर वेळा श्वासावर नियंत्रण ठेवावं.
परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः
खूप मोठ्या संकटात असतानाही दुसऱ्याचं चोरू नये; कारण चौर्यापेक्षा मोठा अधर्म नाही, असं शास्त्र सांगतं.
हिंसा चैवापरा तृष्णा याच्ञात्मज्ञाननाशिका । यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः २७ द्रविण। स तस्य हरते प्राणान्यो यस्य हरते धनम् । एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रतच्युतः
हिंसा, अतिशय लोभ आणि भीक मागणं हे आत्मज्ञान नष्ट करतात; धन म्हणजेच जणू प्राणच आहेत, कारण हे बाहेर जाणारे प्राण आहेत. जो दुसऱ्याचं धन घेतो, तो त्याचे प्राण घेतो; असं केल्यावर तो वाईट मनाचा, व्रतभ्रष्ट होतो.
भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद्भिक्षुरतंद्रितः । अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्
योग्यतेचा विरस आला तरी भिक्षेकऱ्याने आपली साधना आळशीपणा न करता चालू ठेवावी; पण जर चुकून त्याच्याकडून हिंसा झाली, तर—
कुर्यात्कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तु चांद्रायणमथापि वा । स्कंदेतेंद्रियदौर्बल्यात्स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि
त्याने कठीण तप किंवा चांद्रायण व्रत करावं; आणि जर इंद्रियांच्या दुर्बलतेमुळे योगी स्त्रीला पाहून चुकला—
तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । दिवास्कंदे त्रिरात्रं स्यात्प्राणायामशतं बुधाः
त्याने सोळा वेळा प्राणायाम करावा; दिवसा चुकल्यास तीन रात्र तप करावं, आणि ज्ञानी लोक शंभर प्राणायाम सांगतात.
एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्
एकटा जेवणं, मध, मांस किंवा नव्या श्राद्धाला खाणं, आणि मीठ सरळ खाणं यासाठी प्राजापत्य प्रायश्चित्त सांगितलं आहे.
ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्नारायणं ध्यात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्
जो नेहमी ध्यानात स्थिर असतो, त्याचे सर्व पाप नष्ट होतात; म्हणून नारायणाचं ध्यान करत तो ध्यानात मग्न राहावा.
यद्ब्रह्मणः परं ज्योतिः प्रविष्टाक्षरमव्ययम् । योंतरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः
ब्रह्माचं जे परम तेज आहे, जे अक्षर, अविनाशी, आतल्या आत्म्यात प्रवेश करतं—तेच परम ब्रह्म, महेश्वर म्हणून ओळखावं.
एष देवो महादेवः केवलः परमं शिवः । तदेवाक्षरमद्वैतं तदा नित्यं परं पदम्
हा देव, महादेव, एकटाच सर्वोच्च शिव आहे; तेच अविनाशी, अद्वैत, आणि शाश्वत परम स्थान आहे.
तस्मान्महीयते देवे स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । आत्मयोगात्परे तत्वे महादेवस्ततः स्मृतः
म्हणून हा देव आपल्या ज्ञानरूप धामात पूजला जातो; आत्म्याशी एकरूप होऊन, सर्वोच्च सत्यात तो महादेव म्हणून ओळखला जातो.
नान्यं देवं महादेवाद्व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्
महादेवाशिवाय दुसरा कोणताही देव दिसत नाही; जो त्याला आत्मा मानतो, तोच परम स्थानाला पोहोचतो.
मन्यंते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । न ते पश्यंति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः
जे आपला आत्मा परमेश्वरापासून वेगळा आहे असं समजतात, त्यांना तो देव दिसत नाही; त्यांचा सारा प्रयत्न व्यर्थ जातो.
एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् । स देवस्तु महादेवो नैतद्विज्ञाय बध्यते
एकच परम ब्रह्म, अविनाशी तत्त्व, ओळखावं; तोच देव महादेव आहे—हे न कळल्यास मनुष्य बंधनात राहतो.
तस्माद्यतेत नियतं यतिः संयतमानसः । ज्ञानयोगरतः शांतो महादेवपरायणः
म्हणून योग्याने नेहमी प्रयत्न करावा, मनावर नियंत्रण ठेवावं, ज्ञान आणि योगात रमावं, शांत राहावं आणि महादेवाला समर्पित व्हावं.
एष वः कथितो विप्रा यतीनामाश्रमः शुभः । पितामहेन मुनिना विभुना पूर्वमीरितः
हे शुभ व्रत, ब्राह्मणांनो, तुम्हाला सांगितलं, जे पूर्वी पितामह या ऋषीने सांगितलं होतं.
नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादेवमनुत्तमम् । ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्म्माश्रयं शिवम्
हा श्रेष्ठ देव, योग्यांचा धर्म आणि स्वयंभूने सांगितलेलं ज्ञान—हे पुत्र, शिष्य किंवा योग्यांना देऊ नये.
इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं सुरवरपरितोषे यद्भवेदेकहेतुः । न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रतिहितमनसो ये नित्यमेवाचरंति
म्हणूनच हे यतींसाठीचे नियम सांगितले आहेत, जे देवांचा आनंद मिळवण्यासाठी एकमेव कारण ठरतात. ज्यांची मनं नेहमीच स्थिर असतात, त्यांना पुन्हा जन्म किंवा नाश होत नाही; ते हे आचरण नेहमीच करतात.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील साठावा अध्याय संपला.