अनग्निरनिकेतो वा मुनिर्मोक्षपरो भवेत् । तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत्
किंवा, तो ऋषी अग्नी व घराशिवाय, मुक्तीच्या इच्छेने राहू शकतो. तपस्वी आणि ब्राह्मणांमध्ये तो आपल्या प्रवासासाठी भिक्षा मागावी.
गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनचारिषु । ग्रामादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन्
गृहस्थ, इतर ब्राह्मण किंवा वनात राहणाऱ्यांकडून, तो गावातून आठ घास गोळा करून, ते वनात राहून खावे.
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा । विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत्
पानात, हातात किंवा तुकड्यात अन्न घेतल्यावर, तो आत्मसिद्धीसाठी विविध उपनिषदे जप कराव्यात.
विद्याविशेषान्सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च । महाप्रस्थानिकं वासौ कुर्य्यादनशनं तथा । अग्निप्रवेशमन्यद्वा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः
तो विशेष विद्या, सावित्री आणि रुद्राचा जप करावा. महाप्रस्थान, उपवास किंवा अग्निप्रवेश किंवा अन्य काही ब्रह्मार्पणाच्या भावनेने करावे.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे वानप्रस्थाश्रमाचारधर्मो नामाष्टपंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील स्वर्गखंडात वानप्रस्थाश्रमधर्म नावाचा अठ्ठावन्नावा अध्याय संपला.
व्यास उवाच- एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः । चतुर्थं चायुषो भागं संन्यासेन नयेत्क्रमात्
व्यास म्हणाले: अशा रीतीने आयुष्याचा तिसरा भाग वनवासात घालवल्यावर, चौथा भाग क्रमाने संन्यासात व्यतीत करावा.
अग्नीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् । योगाभ्यासरतः शांतो ब्रह्मविद्यापरायणः
आपल्या अंतर्यात अग्नी स्थापन करून, द्विज माणसाने संन्यास घ्यावा. तो योगाभ्यासात रमावा, शांत असावा आणि ब्रह्मविद्येच्या साधनेत पूर्णपणे तल्लीन व्हावा.
यदा मनसि संपन्नं वैराग्यं सर्ववस्तुषु । तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद्विपर्यये
जेव्हा मनात सर्व वस्तूंविषयी विरक्ती निर्माण होते, तेव्हा संन्यासाची इच्छा करावी; उलट झाल्यास, म्हणजे आसक्ती राहिल्यास, तो मार्गावरून खाली पडतो.
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः । दांतः शुक्लकषायोसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्
प्राजापत्य किंवा आग्नेय यज्ञ करून, किंवा मन आणि शरीर शुद्ध ठेवून, संयमी राहून, ब्रह्माश्रमात प्रवेश करावा.
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनोऽपरे । कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः
काही जण ज्ञानसंन्यासी असतात, काही वेदसंन्यासी, तर काही कर्मसंन्यासी; हे तीन प्रकार सांगितले आहेत.
यः सर्वत्र विनिर्मुक्तो निर्द्वंद्वश्चैव निर्भयः । प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी आत्मन्येव व्यवस्थितः
जो सर्व गोष्टींपासून मुक्त आहे, द्वंद्वांपासून दूर आहे, निर्भय आहे, आणि स्वतःमध्येच स्थिर आहे, त्याला ज्ञानसंन्यासी म्हणतात.
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशीर्निष्परिग्रहः । प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेंद्रियः
जो दररोज वेदाचा अभ्यास करतो, कोणतीही अपेक्षा किंवा मालमत्ता ठेवत नाही, इंद्रियांवर विजय मिळवतो आणि मुक्तीची इच्छा करतो, त्याला वेदसंन्यासी म्हणतात.
यस्त्वग्निमात्मसाकृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः । ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः
जो अग्नीला स्वतःचे स्वरूप मानतो आणि ब्रह्मार्पणात तल्लीन असतो, तो द्विज कर्मसंन्यासी समजावा, आणि तो महायज्ञाला समर्पित असतो.
त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः । न तस्य विद्यते कार्यं न लिंगं वा विपश्चितः
या तिघांमध्ये ज्ञानी श्रेष्ठ मानला जातो; त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य नाही, ना कोणतेही बाह्य चिन्ह, कारण तो विवेकी आहे.
निर्ममो निर्भयः शांतो निर्द्वंद्वः पर्णभोजनः । जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः
जो कोणत्याही वस्तूचा मालक नाही, निर्भय आहे, शांत आहे, द्वंद्वांपासून मुक्त आहे, पाने खाऊन जगतो, जीर्ण कौपीन घालतो किंवा नग्न असतो, आणि ध्यानात मग्न असतो.
ब्रह्मचारी जिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् । अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षो निराशिषः
जो ब्रह्मचारी आहे, जेवणावर संयम ठेवतो, गावातून अन्न मागतो, आत्मचिंतनात रमतो, कोणत्याही गोष्टीची अपेक्षा किंवा आस ठेवत नाही.
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह । नाभिनंदेत मरणं नाभिनंदेत जीवनम्
फक्त स्वतःचाच साथीदार म्हणून, तो या जगात सुखासाठी फिरावा; त्याने ना मृत्यूत आनंद मानावा, ना जीवनात.
कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा । नाध्येतव्यं न वर्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन
तो ठरलेल्या काळाची वाट पाहावा, जसा एखादा नोकर आदेशाची वाट पाहतो; त्याने कधीही अभ्यास करू नये, वागू नये किंवा ऐकू नये.
एवं ज्ञानपरो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते । एकवासाथ वा विद्वान्कौपीनाच्छादनोपि वा
अशा प्रकारे, जो योगी ज्ञानात तल्लीन असतो, तो ब्रह्मरूप होण्यास पात्र ठरतो; तो एक वस्त्र किंवा फक्त कौपीन घालतो, तरीही तो ज्ञानी असतो.
मुंडी शिखी वाथ भवेत्त्रिदंडी निष्परिग्रहः । काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः
तो मुण्डन केलेला असू शकतो, शिखा ठेवलेला असू शकतो, किंवा त्रिदंडी असू शकतो, कोणतीही मालमत्ता न ठेवता, नेहमीच काषाय वस्त्र घालतो आणि ध्यानयोगात तल्लीन असतो.
ग्रामांते वृक्षमूले वा वसेद्देवालयेपि वा । समः शत्रौ तथा मित्रे तथा मानापमानयोः
तो गावाच्या टोकाला, झाडाखाली किंवा देवळात राहू शकतो; शत्रू आणि मित्र दोघांकडे, तसेच मान आणि अपमान दोन्हीकडे तो सारखा असतो.
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत्क्वच्चित् । यस्तु मोहेन वान्यस्मादेकान्नादी भवेद्यतिः
त्याने नेहमी भिक्षेवर जगावे, कधीही एकाच घरचे अन्न खाऊ नये; पण जर मोहाने तसे केले तर तो खरा संन्यासी राहत नाही.
न तस्य निष्कृतिः काचिद्धर्मशास्त्रेषु दृश्यते । रागद्वेषवियुक्तात्मा समलोष्टाश्मकांचनः
त्याच्यासाठी कोणतीही प्रायश्चित्त धर्मशास्त्रात सांगितली नाही; त्याचे मन राग-द्वेषापासून मुक्त असते, आणि माती, दगड, सोने यांना तो सारखेच मानतो.
प्राणिहिंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात्सर्वनिस्पृहः । दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्
तो प्राण्यांना इजा करत नाही, मौन पाळतो, सर्व इच्छा सोडतो; पाय फक्त पाहून ठेवतो, आणि वस्त्राने गाळलेले पाणी पितो.
सत्यपूतां वदेद्वाणीं मनःपूतं समाचरेत् । नैकत्र निवसेद्देशे वर्षाभ्योन्यत्र भिक्षुकः
सत्याने शुद्ध केलेली वाणी बोलावी आणि मन शुद्ध ठेवून वागावे. भिक्षुकाने पावसाळ्यात एकाच ठिकाणी राहू नये, दुसऱ्या ठिकाणी जावे.
स्नात्वा शौचयुतो नित्यं कमंडलुकरः शुचिः । ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत्
नेहमी स्नान करून, स्वच्छ राहून, कमंडलू हातात घेऊन, पवित्र राहावे. नेहमी ब्रह्मचर्याचे पालन करावे आणि वनात राहण्यात आनंद मानावा.
मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेंद्रियः । दंभाहंकारनिर्मुक्तो निंदापैशुन्यवर्जितः
मोक्षशास्त्रात मन लावावे, ब्रह्मसूत्र धारण करावे, इंद्रिये जिंकावीत. दंभ आणि अहंकार सोडावा, निंदा आणि द्वेष टाळावा.
आत्मज्ञानगुणोपेतो यदि मोक्षमवाप्नुयात् । अभ्यसेत्सततं देवं प्रणवाख्यं सनातनम्
स्वतःच्या ज्ञानाच्या गुणांनी युक्त होऊन, जर मोक्ष मिळवला, तर सतत 'प्रणव' या सनातन देवतेचे स्मरण करावे.
स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु । यज्ञोपवीती शांतात्मा कुशपाणिः समाहितः
नियमाने स्नान करून, आचमन करून, देवालयात किंवा अशा पवित्र ठिकाणी शुद्ध राहावे. यज्ञोपवीत घालावे, मन शांत ठेवावे, कुशा हातात घ्यावीत आणि मन एकाग्र करावे.
धौतकाषायवसनो तस्मिञ्छन्नतनूरुहः । अधियज्ञं ब्रह्मजपेदाधिदैविकमेव च
धुतलेले काषाय वस्त्र परिधान करावे, शरीराचे केस झाकावेत. यज्ञाशी संबंधित ब्रह्ममंत्र आणि देवतांशी संबंधित मंत्र जपावे.