नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा चाहृत्य शक्तितः । चतुर्थकालको वा स्यात्किं वाप्यष्टमकालिकः
तो रात्री अन्न खावे, किंवा दिवसा आपल्या शक्तीनुसार गोळा करावे. तो चौथ्या वेळी किंवा अगदी आठव्या वेळीही अन्न घेऊ शकतो.
चांद्रायणविधानैर्वा शुक्लेकृष्णे च वर्जयेत् । पक्षेपक्षे समश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत्
किंवा चांद्रायण व्रताच्या नियमांनुसार, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात उपवास करावा. प्रत्येक पंधरवड्यात एकदाच ज्वारीचे उकडलेले पेज खावे.
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा । स्वाभाविकैः स्वयंशीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
तो नेहमी फक्त फुले, मुळे आणि फळे यावर जगू शकतो; जी आपोआप झडलेली आहेत, वैखानस पद्धतीने राहावा.
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् । स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद्धैर्य्यमुत्सृजेत्
तो जमिनीवर लोळू शकतो किंवा दिवसभर पायाच्या बोटांवर उभा राहू शकतो. उभे राहणे आणि बसणे यामध्ये तो वावरावा, कुठेही धीर सोडू नये.
ग्रीष्मे पंचतपाश्च स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः । आर्द्रवासाश्च हेमंते क्रमशो वर्द्धयेत्तपः
उन्हाळ्यात तो पंचाग्नी तप करावा, पावसाळ्यात गुहेत राहावे, हिवाळ्यात ओले कपडे घालावे आणि हळूहळू आपले तप वाढवावे.
उपस्पृशेत्त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् । एकपादेन तिष्ठेत मरीचिं वा पिबेत्सदा
तो दिवसातून तीन वेळा स्नान करावा आणि पितरांना व देवांना तर्पण द्यावे. एक पायावर उभा राहावा किंवा नेहमी सूर्यकिरण प्यावे.
पंचाग्निधूमगो वा स्यादूष्मगः सोमपोपि वा । पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णपक्षे तु गोमयम्
तो पंचाग्नीच्या धुरात राहणारा, गरम अन्न खाणारा किंवा सोमरस पिणारा असू शकतो. शुक्ल पक्षात दूध प्यावे आणि कृष्ण पक्षात गायीचे शेण प्यावे.
शीर्णपर्णाशनो वा स्यात्कृच्छ्रैर्वा वर्तयेत्सदा । योगाभ्यासरतश्च स्याद्रुद्राध्यायी भवेत्सदा
तो कोरडी पाने खाऊ शकतो किंवा नेहमी कठीण तप करीत राहू शकतो. योगाभ्यासात रममाण राहावा आणि नेहमी रुद्राचा जप करावा.
अथर्वशिरसोध्येता वेदांताभ्यासतत्परः । यमान्सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतंद्रितः
तो अथर्वशीर्षाचा अभ्यास करावा आणि वेदांताच्या साधनेत मन लावावे. नेहमी यमांचे पालन करावे आणि नियमांची दक्षतेने अंमलबजावणी करावी.
अथ चाग्नीन्समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः
नंतर, अग्नी आपल्या अंतःकरणात स्थापन करून तो ध्यानात मग्न व्हावा.
अनग्निरनिकेतो वा मुनिर्मोक्षपरो भवेत् । तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत्
किंवा, तो ऋषी अग्नी व घराशिवाय, मुक्तीच्या इच्छेने राहू शकतो. तपस्वी आणि ब्राह्मणांमध्ये तो आपल्या प्रवासासाठी भिक्षा मागावी.
गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनचारिषु । ग्रामादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन्
गृहस्थ, इतर ब्राह्मण किंवा वनात राहणाऱ्यांकडून, तो गावातून आठ घास गोळा करून, ते वनात राहून खावे.
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा । विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत्
पानात, हातात किंवा तुकड्यात अन्न घेतल्यावर, तो आत्मसिद्धीसाठी विविध उपनिषदे जप कराव्यात.
विद्याविशेषान्सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च । महाप्रस्थानिकं वासौ कुर्य्यादनशनं तथा । अग्निप्रवेशमन्यद्वा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः
तो विशेष विद्या, सावित्री आणि रुद्राचा जप करावा. महाप्रस्थान, उपवास किंवा अग्निप्रवेश किंवा अन्य काही ब्रह्मार्पणाच्या भावनेने करावे.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे वानप्रस्थाश्रमाचारधर्मो नामाष्टपंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील स्वर्गखंडात वानप्रस्थाश्रमधर्म नावाचा अठ्ठावन्नावा अध्याय संपला.
व्यास उवाच- एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः । चतुर्थं चायुषो भागं संन्यासेन नयेत्क्रमात्
व्यास म्हणाले: अशा रीतीने आयुष्याचा तिसरा भाग वनवासात घालवल्यावर, चौथा भाग क्रमाने संन्यासात व्यतीत करावा.
अग्नीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् । योगाभ्यासरतः शांतो ब्रह्मविद्यापरायणः
आपल्या अंतर्यात अग्नी स्थापन करून, द्विज माणसाने संन्यास घ्यावा. तो योगाभ्यासात रमावा, शांत असावा आणि ब्रह्मविद्येच्या साधनेत पूर्णपणे तल्लीन व्हावा.
यदा मनसि संपन्नं वैराग्यं सर्ववस्तुषु । तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद्विपर्यये
जेव्हा मनात सर्व वस्तूंविषयी विरक्ती निर्माण होते, तेव्हा संन्यासाची इच्छा करावी; उलट झाल्यास, म्हणजे आसक्ती राहिल्यास, तो मार्गावरून खाली पडतो.
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः । दांतः शुक्लकषायोसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्
प्राजापत्य किंवा आग्नेय यज्ञ करून, किंवा मन आणि शरीर शुद्ध ठेवून, संयमी राहून, ब्रह्माश्रमात प्रवेश करावा.
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनोऽपरे । कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः
काही जण ज्ञानसंन्यासी असतात, काही वेदसंन्यासी, तर काही कर्मसंन्यासी; हे तीन प्रकार सांगितले आहेत.
यः सर्वत्र विनिर्मुक्तो निर्द्वंद्वश्चैव निर्भयः । प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी आत्मन्येव व्यवस्थितः
जो सर्व गोष्टींपासून मुक्त आहे, द्वंद्वांपासून दूर आहे, निर्भय आहे, आणि स्वतःमध्येच स्थिर आहे, त्याला ज्ञानसंन्यासी म्हणतात.
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशीर्निष्परिग्रहः । प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेंद्रियः
जो दररोज वेदाचा अभ्यास करतो, कोणतीही अपेक्षा किंवा मालमत्ता ठेवत नाही, इंद्रियांवर विजय मिळवतो आणि मुक्तीची इच्छा करतो, त्याला वेदसंन्यासी म्हणतात.
यस्त्वग्निमात्मसाकृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः । ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः
जो अग्नीला स्वतःचे स्वरूप मानतो आणि ब्रह्मार्पणात तल्लीन असतो, तो द्विज कर्मसंन्यासी समजावा, आणि तो महायज्ञाला समर्पित असतो.
त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः । न तस्य विद्यते कार्यं न लिंगं वा विपश्चितः
या तिघांमध्ये ज्ञानी श्रेष्ठ मानला जातो; त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य नाही, ना कोणतेही बाह्य चिन्ह, कारण तो विवेकी आहे.
निर्ममो निर्भयः शांतो निर्द्वंद्वः पर्णभोजनः । जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः
जो कोणत्याही वस्तूचा मालक नाही, निर्भय आहे, शांत आहे, द्वंद्वांपासून मुक्त आहे, पाने खाऊन जगतो, जीर्ण कौपीन घालतो किंवा नग्न असतो, आणि ध्यानात मग्न असतो.
ब्रह्मचारी जिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् । अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षो निराशिषः
जो ब्रह्मचारी आहे, जेवणावर संयम ठेवतो, गावातून अन्न मागतो, आत्मचिंतनात रमतो, कोणत्याही गोष्टीची अपेक्षा किंवा आस ठेवत नाही.
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह । नाभिनंदेत मरणं नाभिनंदेत जीवनम्
फक्त स्वतःचाच साथीदार म्हणून, तो या जगात सुखासाठी फिरावा; त्याने ना मृत्यूत आनंद मानावा, ना जीवनात.
कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा । नाध्येतव्यं न वर्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन
तो ठरलेल्या काळाची वाट पाहावा, जसा एखादा नोकर आदेशाची वाट पाहतो; त्याने कधीही अभ्यास करू नये, वागू नये किंवा ऐकू नये.
एवं ज्ञानपरो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते । एकवासाथ वा विद्वान्कौपीनाच्छादनोपि वा
अशा प्रकारे, जो योगी ज्ञानात तल्लीन असतो, तो ब्रह्मरूप होण्यास पात्र ठरतो; तो एक वस्त्र किंवा फक्त कौपीन घालतो, तरीही तो ज्ञानी असतो.
मुंडी शिखी वाथ भवेत्त्रिदंडी निष्परिग्रहः । काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः
तो मुण्डन केलेला असू शकतो, शिखा ठेवलेला असू शकतो, किंवा त्रिदंडी असू शकतो, कोणतीही मालमत्ता न ठेवता, नेहमीच काषाय वस्त्र घालतो आणि ध्यानयोगात तल्लीन असतो.