कपाटोत्पाटनार्थी तु यत्नेन महताऽभवत् । लोहयंत्रावरुद्धश्च स नोद्धाटयितुं क्षमः
दार उघडण्याचा खूप प्रयत्न केला, पण ते लोखंडी यंत्राने घट्ट बंद होते, म्हणून त्याला ते उघडता आले नाही.
आरुरोह तदा तस्य ब्राह्मणस्याविशद्गृहम् । प्रविश्य तद्गृहं क्रूरः कृपणं पाणिनादधत्
मग त्याने चढून त्या ब्राह्मणाच्या घरात प्रवेश केला. आत गेल्यावर त्या निर्दयी माणसाने त्या गरीबावर हात ठेवला.
अट्टालिकां स पापिष्ठो नापितस्तस्करक्रियः । तत्रापश्यत्प्रसुप्तौ तौ दंपतीरतिविह्वलौ
तो दुष्ट नापित, चोरी करत, वरच्या मजल्यावर गेला आणि तिथे त्याने दोघे पती-पत्नी खूप दुःखी अवस्थेत झोपलेले पाहिले.
जगाम च तयोः पार्श्वे हेमभूषाजिघृक्षया । शय्याया एकदेशस्थं गृहीत्वा भूषणं बहु
त्यांच्या सोन्याच्या दागिन्यांची इच्छा करून तो त्यांच्या जवळ गेला. पलंगाच्या एका बाजूला पडलेले बरेच दागिने त्याने उचलले—
हर्तुं तदंगतो हस्तं प्रससार स नापितः । तस्करस्पर्शतो विप्रो जजागार भयातुरः
ते दागिने घ्यायला नापिताने हात पुढे केला, पण चोराचा स्पर्श होताच घाबरून ब्राह्मण जागा झाला.
न किंचिदूचे संमील्य नेत्रे तत्रैव संस्थितः । यदा स तस्करः पापो गृहीत्वा देहभूषणम्
तो काहीच बोलला नाही, डोळे मिटून तिथेच पडून राहिला. तेव्हा तो पापी चोर त्याच्या अंगावरील दागिने काढू लागला—
चलितः स तदा तेन दोर्भ्यामात्तो द्विजेन हि । पश्चादागत्य वित्तस्यासहमानेन संक्षयम्
मग चोर निघू लागला, तेव्हा ब्राह्मणाने दोन्ही हातांनी त्याला पकडले, कारण आपली संपत्ती गमावणे त्याला सहन झाले नाही.
तेनापि नृप चौरेण कृपाणेन हतो द्विजः । विदीर्णोदरमध्यस्तु तातमातरितीरयन्
राजा, त्या चोराने तलवारीने ब्राह्मणाचा वध केला. पोट फाटलेले असताना तो वडील आणि आईला हाक मारू लागला.
वदंतः किंकिमेत्येतत्पार्श्वं तस्या ययुर्जनाः । ददृशुस्तं निःसृतांत्रं रुधिरालिप्तविग्रहम्
'काय झाले? हे काय आहे?' असे विचारत लोक त्याच्या जवळ आले. त्यांनी त्याला आतडी बाहेर आलेली, रक्ताने माखलेली अवस्था पाहिली.
पप्रच्छुश्च मुकुंदेदं कर्म केनेदृशं कृतम् । सोऽपि कृच्छ्रेण महता प्रोवाचेदं स्वबांधवान्
लोकांनी मुकुंदाला विचारले, 'हे कृत्य कोणी केले?' मोठ्या कष्टाने त्याने आपल्या नातेवाईकांना सर्व सांगितले.
मुकुंद उवाच-। ममैव परिपाकोऽयं पूर्वोपार्जितकर्मणाम् । न कश्चित्सुखदुःखस्य दाता कस्यापि देहिनः
मुकुंद म्हणाला: 'हे माझ्या पूर्वीच्या कर्मांचेच फळ आहे; कोणत्याही जिवाला सुख-दुःख देणारा कोणीच नाही.'
धर्मोऽधर्मश्च तावेव तेषां मूलं पुराकृतौ । नारद उवाच- इत्युक्त्वा स तु भूयस्यापीडया गाढपीडितः
'धर्म आणि अधर्म हे दोन्ही पूर्वीच्या कर्मातच असतात.' नारद म्हणतो: असे म्हणून, तो मोठ्या वेदनेने त्रस्त झाला.
तत्याज भूपते प्राणान्पश्यतां सुहृदां तदा । विललाप तदा तस्य माता द्विजसती नृप
मग, राजन, आपल्या मित्रांच्या डोळ्यासमोर त्याने प्राण सोडले. त्या वेळी त्याची माता, ती ब्राह्मणसती, रडू लागली.
निधाय तच्छिरः स्वांके कुंडलाभ्यामलंकृतम् । मातोवाच- हा हतास्मि त्वया वत्स दशामंत्यां च गच्छता
कुंडलांनी शोभलेले त्याचे डोके मांडीवर ठेवून त्याची आई म्हणाली: 'अरे बाळा, शेवटच्या क्षणी तू जात असताना मला संपवून गेलास.'
दिनश्रीरिव सूर्येण पश्चिमाचललंबिना । यदंगं चंदनालेपयोग्यं तव महामते
'जसा सूर्य पश्चिम डोंगरामागे मावळला की दिवसाची शोभा हरवते, तसा, हे बुद्धिमान, चंदन लावण्यास योग्य असलेला तुझा देह—'
मां मज्जयार्तिशोकाब्धौ तदिदं धूलिधूसरम्
'—आता धुळीने माखला गेला आहे आणि मला दुःख व शोकाच्या समुद्रात बुडवून टाकला आहे.'
तांबूलचर्वणेभ्यासो यस्त्वया विहितस्त्वसौ । स एव रुधिरोद्गार मिश्रेण क्रियते ध्रुवम् । तव ये लोचने पूर्वं जिग्यतुः कमलश्रियम्
तुला तांबूल खाण्याची सवय लागली, तीच आता तोंडातून रक्त आणि कफ मिसळून बाहेर पडण्याचं कारण झाली आहे. तुझे डोळे, जे पूर्वी कमळाच्या शोभेलाही हरवायचे—
त एव सांप्रतं जाते तिमिरौघा वृते इव । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं शिष्यानध्यापयात्मनः
तेच डोळे आता काळोखाच्या जाड पडद्याने झाकले गेले आहेत. उठ, उठ, बाळा, स्वतःच्या शिष्यांना शिकव.
यथावद्वैश्वदेवांते पूजयातिथिमागतम् । द्वारि स्थिता वयस्यास्ते त्वाह्वयंति प्रयाहि तान्
जसं वैश्वदेवाच्या शेवटी आलेल्या पाहुण्याचं स्वागत केलं जातं, तसंच तुझे मित्र दारात उभे राहून तुला हाक मारत आहेत—त्यांच्याकडे जा.
दातव्यं यद्ददस्वैभ्यो गृहीतव्यं गृहाण तत् । हाहा देहि प्रतिवचः पतामि तव पादयोः
जे द्यायचं आहे ते त्यांना दे, आणि जे घ्यायचं आहे ते घे. हाय, मला उत्तर दे, मी तुझ्या पायावर पडते.
नोचेदहं विमोक्ष्यामि प्राणांस्तव समीपतः । नारद उवाच- इत्युक्त्वा मूर्छिता तस्य मुकुंदस्य प्रसूस्तदा
नाहीतर मी तुझ्या जवळच प्राण सोडीन. नारद म्हणतो—असं म्हणून मुकुंदाची पत्नी तिथेच बेशुद्ध पडली.
भार्या तस्य शिरः स्वांके विधाय व्यलपच्च सा । भार्योवाच- नाममार्गेण पाथोधे मदीयं वचनं शृणु
तीने आपल्या नवऱ्याचं डोकं मांडीवर घेतलं आणि रडू लागली. पत्नी म्हणाली—हे समुद्रा, तुझ्या नावाच्या मार्गाने माझं बोलणं ऐक.
रुष्टोऽसि चेत्समं मात्रा कुतो वद ममाग्रतः । न कदाचित्त्वया साधो मौनमीदृक्कृतं पुरा । केनापि लघुना भ्रात्रा ह्यपमानः कृतस्तव
तुला राग आला असेल तर माझ्यासमोर स्पष्टपणे सांग. पूर्वी कधीच तू असं मौन धरलं नाहीस. कुणा लहान भावाने तुला काही अपमान केलाय का?
शुकोऽयं पंजरस्थस्ते नान्नमत्ति त्वया विना । भोजयैनं सुसिद्धान्नं कलवाचं च सारिकाम्
तुझा हा पिंजऱ्यातला पोपट तुझ्याशिवाय अन्न खात नाही. त्याला नीट शिजवलेलं भात आणि गोड आवाजाची साळुंकीही खाऊ घाल.
रामराम हरेकृष्ण विष्णो नामावलीमिति । पाठयोत्तिष्ठ निपुणौ द्वावेतौ सारिकाशुकौ
या दोघांना—साळुंकी आणि पोपट—'राम राम हरे कृष्ण विष्णू' अशी नावांची माळ वाच. उठ आणि त्यांना शिकव, ते दोघंही हुशार आहेत.
अपराद्धं मया किं ते यत्वं मां नाभिभाषसे । यत्त्वया मे धनं दत्तं तन्मया साधुरक्षिणम्
मी तुझ्याविरुद्ध काय अपराध केला की तू माझ्याशी बोलत नाहीस? तू मला दिलेलं धन मी प्रामाणिकपणे जपलं आहे.
अर्पितं यत्त्वया नाथ निजतेजो ममोदरे । सूतिकालमहं तस्य नोपेक्षे त्वामनुव्रजे
हे नाथा, तू तुझं तेज माझ्या उदरात दिलं आहेस, प्रसूतीच्या वेळी मी त्याची उपेक्षा करणार नाही; मी तुझ्या मागे येईन.
नारद उवाच- एवं विलप्य सा तस्य मुकुंदस्य प्रिया तदा । न रुरोद स्वभर्तारमनुगंतुमना सती
नारद म्हणतो—असं विलाप करत मुकुंदाची प्रिय पत्नी रडली नाही, कारण ती नवऱ्याच्या मागे जाण्याचं ठरवून बसली होती.
अथ तस्य मुकुंदस्य गुरुर्वेदायनाभिधः । संन्यासी पर्यटन्पृथ्वीं तस्य वेश्म ययौ नृप
मग मुकुंदाचा वेदायन नावाचा गुरु, जो संन्यासी म्हणून पृथ्वीवर फिरत होता, तो त्या घरात आला, राजा.
मुकुंदः क्व गतो माता भार्या तस्य च धीमतः । न दृश्यते तदा तेन पृष्टेत्याचष्ट चेटिका
तो विचारतो—मुकुंद कुठे गेला? त्याची शहाणी आई आणि पत्नी कुठे आहेत? ते कुठेच दिसत नाहीत. यावर दासीने उत्तर दिलं.