ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च । असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम्
हे दान करणारा रोगमुक्त, सुखी आणि दीर्घायुषी होतो; तो असिपत्रवनासारख्या धारदार पानांच्या मार्गावरून सहज पार होतो.
तीक्ष्णतापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्यापेक्षितं गृहे
छत्री आणि पादत्राण दान करणारा तीव्र उष्णता पार करतो; जगात जे सर्वात प्रिय आहे आणि घरात जे आवश्यक आहे—
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता । अयने विषुवे चैव ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः
—ते सर्व गुणी व्यक्तींना द्यावं, ज्याला अक्षय पुण्य हवं आहे; उत्तरायण, विषुव, आणि चंद्रसूर्यग्रहण यावेळी—
संक्रांत्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् । प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च
—संक्रमण वगैरे काळात जे दान केलं जातं ते अक्षय होतं; प्रयागसारख्या तीर्थक्षेत्रांमध्ये आणि पवित्र स्थळी—
दत्वा चाक्षयमाप्नोति नदीप्रस्रवणेषु च । दानधर्मात्परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते
—आणि नद्यांच्या संगमावर दान केल्याने ते अक्षय होतं; सर्व प्राण्यांमध्ये दानधर्मापेक्षा मोठा धर्म नाही.
तस्माद्विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः । स्वर्गाय भूतिकामेन तथा पापोपशांतये
म्हणून द्विजांनी वेदपाठी ब्राह्मणांना स्वर्ग, संपत्ती आणि पापशांतीसाठी दान द्यावं.
मुमुक्षुणा तु दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम् । दीयमानं तु यो मोहाद्गोविप्राग्निसुरेषु च
मोक्षाची इच्छा असणाऱ्याने रोज ब्राह्मणांना दान द्यावं; पण जो अज्ञानामुळे गायी, ब्राह्मण, अग्नि किंवा देवांना दान देण्यास अडथळा आणतो—
निवारयत्यधर्मात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत सः । यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेद्ब्राह्मणान्सुरान्
—तो अधर्मी माणूस पशुयोनीत जन्म घेतो; आणि जो संपत्ती मिळवूनही ब्राह्मण किंवा देवांची पूजा करत नाही—
सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात्प्रवासयेत् । यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति
—राजाने त्याचं सर्व संपत्ती जप्त करून त्याला राज्याबाहेर हाकलावं; आणि जो दुष्काळाच्या वेळी ब्राह्मणांना अन्न देत नाही—
म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्राह्मणः स तु गर्हितः । न तस्मात्प्रतिगृह्णीयुः न वसेयुश्च तेन हि
—ब्राह्मण मरत असताना तो ब्राह्मण निंदनीय ठरतो; इतरांनी त्याच्याकडून काहीही घ्यू नये किंवा त्याच्यासोबत राहू नये.
आज्ञायित्वा स्वकाद्राष्ट्राद्राजा तं विप्रवासयेत् । पश्चात्सद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम्
राजाने हे समजून त्याला आपल्या राज्यातून हाकलावं; पण जो नंतर आपली संपत्ती योग्य लोकांना धर्मासाठी देतो—
सपूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः । स्वाध्यायवंतो ये विप्रा विद्यावंतो जितेंद्रियाः
—तो पूर्वीपेक्षा अधिक पापी होतो आणि नरकात यातना भोगतो; जे ब्राह्मण स्वाध्याय करणारे, विद्वान आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे आहेत—
सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याद्द्विजोत्तमाः । प्रभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद्द्विजम्
जे सत्य आणि संयम याने युक्त आहेत, अशा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दान द्यावे. आधी अन्न घेतले असले तरी, विद्वान आणि धर्मनिष्ठ ब्राह्मणाला जेवू घालावे.
न च मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम् । सन्निकृष्टमतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति
मूर्ख, वाईट वागणारा किंवा दहा दिवस उपवास केलेल्या माणसाला द्यावे नाही. योग्य विद्वानाला वगळून जो अशा माणसाला देतो—
स तेन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमं कुलम् । यदि स्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम्
तो त्या कर्मामुळे पापी होतो आणि आपल्या सात पिढ्या नष्ट करतो. पण जर ब्राह्मण स्वतः गुण, शील आणि विद्या यात श्रेष्ठ असेल—
तस्मै यत्नेन दातव्यमतिक्रम्य च सन्निधिम् । योर्चितं प्रतिगृह्णीयाद्दद्यादर्चितमेव च
तर त्याला प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे, जरी इतर उपस्थित असले तरी. जो आदराने दिलेले स्वीकारतो, त्याला सुद्धा आदराने द्यावे.
तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये । न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुकेपि च
अशा दोघांना स्वर्गप्राप्ती होते; उलट केल्यास नरक मिळतो. नास्तिक किंवा वेदाचा तर्क करणाऱ्याला पाणी सुद्धा द्यावे नाही.
न पाखंडेषु सर्वेषु नावेदविदिधर्मवित् । रूप्यं चैव हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान्
पाखंडी, वेद किंवा धर्म न कळणाऱ्यांना काहीही द्यावे नाही; रुपे, सोने, गायी, घोडे, जमीन किंवा तीळ असो.
अविद्वान्प्रतिगृह्णीयाद्भस्मी भवति काष्ठवत् । द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत्प्रशस्तेभ्यो द्विजोतमः
अविद्वानाने दान स्वीकारले तर तो जळलेल्या लाकडासारखा निष्प्रभ होतो. ब्राह्मणाने केवळ योग्य द्विजांकडूनच धन घ्यावे.
अपि राजन्यवैश्याभ्यां न तु शूद्रात्कथंचन । वृत्तिसंकोचमन्विच्छेन्नेहेत धनविस्तरम्
राजपूत किंवा वैश्याकडून घेता येईल, पण कधीही शूद्राकडून नाही. येथे फक्त उपजीविकेसाठीच धन मिळवावे, संपत्तीचा लोभ ठेवू नये.
धनलोभे प्रसक्तस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते । वेदानधीत्य सकलान्यज्ञांश्चावाप्य सर्वशः
धनलोभात अडकलेला ब्राह्मणत्व गमावतो; सर्व वेद शिकून आणि सर्व यज्ञ करूनही—
न तां गतिमवाप्नोति संतोषाद्यामवाप्नुयात् । प्रतिग्रहरुचिर्न स्याच्छूद्रान्न तु समाहरेत्
त्याला समाधानातून मिळणारी अवस्था मिळत नाही. शूद्रांकडून दान घेण्याची इच्छा ठेवू नये, किंवा त्यांच्याकडून स्वीकारू नये.
स्थित्यर्थादधिकं गृह्णन्ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । यस्तु याति न संतोषं न स स्वर्गस्य भाजनम्
जीविकेपेक्षा जास्त घेतल्यास ब्राह्मण अधःपाताला जातो; जो कधीच समाधानी राहत नाही, तो स्वर्गाचा अधिकारी होत नाही.
उद्वेजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः । गुरुं भृत्यांश्चोज्जिहीर्षुस्तर्पयन्देवतातिथीन्
तो चोरासारखा सर्व प्राण्यांना त्रास देतो; जो गुरु किंवा नोकरांना वंचित ठेवतो, जरी देव-आतिथ्य करीत असला तरी—
सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः । एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः
सर्व बाजूंनी स्वीकारावे, पण स्वतः मात्र तृप्त व्हावे नाही. अशा रीतीने, संयमी आणि देव-आतिथ्य करणारा गृहस्थ—
वर्तमानः संयतात्मा याति तत्परमं पदम् । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य गत्वारण्यं तु तत्त्ववित्
संयमित मनाने वागून, त्या परम अवस्थेला पोहोचतो. पत्नीला मुलांकडे सोपवून, जो सत्य जाणतो तो वनात जातो—
एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः । एष वः कथितो धर्म्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः । ज्ञात्वा तु तिष्ठेन्नियतं तथानुष्ठापयेद्द्विजान्
तो एकटाच, उदासीन आणि एकाग्र राहून नेहमी फिरतो. हे श्रेष्ठ द्विजांनो, गृहस्थधर्म मी सांगितला. हे जाणून, नीट राहावे आणि इतरांना तसे शिकवावे.
इति देवमनादिमेकमीशं गृहधर्मेण समर्चयेदजस्रम् । समतीत्य स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं याति परं न याति जन्म
अशा प्रकारे, एकाच अनादि परमेश्वराची गृहधर्माने अखंड उपासना करावी. सर्व सृष्टी व प्रकृती ओलांडून, तो परमपदाला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.
व्यास उवाच- एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्सदारः साग्निरेव च
व्यास म्हणाले— अशा रीतीने गृहस्थाश्रमात जीवनाचा दुसरा भाग घालवून, पत्नी आणि अग्नि घेऊन वानप्रस्थाश्रमात जावे.
निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद्वनमथापि वा । दृष्ट्वापत्यस्य वापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
पत्नीला मुलांकडे सोपवून, मग वनात जावे; किंवा आपली नातवंडे पाहून आणि शरीर वृद्ध, थकलेले झाले की—