मुमुक्षुः सर्वसंसारात्प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम् । यस्तु योगं तथा मोक्षमन्विच्छेऽज्ज्ञानमैश्वरम्
जो सर्व संसारातून मुक्त होण्याची इच्छा करतो, त्याने प्रयत्नपूर्वक हरिची पूजा करावी; तसेच योग, मोक्ष, ज्ञान किंवा ऐश्वर्य हवे असल्यास.
अर्चयेत विरूपाक्षं प्रयत्नेन सुरेश्वरम् । ये वांच्छंति महाभोगान्ज्ञानानि च महेश्वरम्
त्याने प्रयत्नपूर्वक विरूपाक्ष, देवांचा स्वामी याची पूजा करावी; जे मोठ्या भोगांची आणि ज्ञानाची इच्छा करतात, ते महेश्वराची पूजा करतात.
ते पूजयंति भूतेशं केशवं चापि भोगिनः । वारिदस्तृप्तिमाप्नोति जलदानं ततोधिकम्
ते भोगी लोक भूतनाथ आणि केशवाची पूजा करतात; जो पाणी दान करतो, त्याला जसे मेघ पाऊस देऊन तृप्त होतो तसे समाधान मिळते.
तैलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् । भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः
तेल दान करणाऱ्याला इच्छित संतती मिळते; दिवा दान करणाऱ्याला उत्तम दृष्टी मिळते; भूमी दान करणाऱ्याला सर्व काही मिळते; आणि सुवर्ण दान करणाऱ्याला दीर्घायुष्य मिळते.
गृहदाताग्र्यवेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् । वासोदश्चंद्रसालोक्यमश्वदो यानमुत्तमम्
जो घर दान करतो त्याला उत्तम निवासस्थान मिळतं; चांदी दान करणाऱ्याला सुंदर रूप मिळतं; वस्त्र दान करणाऱ्याला चंद्रलोक मिळतो; घोडे दान करणाऱ्याला उत्तम वाहन मिळतं.
अन्नदाता श्रियं स्वेष्टां गोदो ब्राह्मणविष्टपम् । यानशय्याप्रदो भार्य्यामैश्वर्यमभयप्रदः
जो अन्न दान करतो त्याला हवी ती समृद्धी मिळते; गायी दान करणाऱ्याला ब्राह्मणलोक मिळतो; वाहन व शय्या दान करणाऱ्याला पत्नी आणि ऐश्वर्य मिळतं, आणि जो निर्भयता दान करतो त्याला स्वतःही निर्भयता मिळते.
धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मशाश्वतम् । धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत्
जो धान्य दान करतो त्याला कायमचं सुख मिळतं; ब्रह्मविद्या दान करणाऱ्याला शाश्वत ब्रह्म मिळतं; आणि आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना धान्य द्यावं.
वेदविद्याविशिष्टेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते । गवां चान्नप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते
जे वेदविद्या असलेल्या ब्राह्मणांना दान देतात, त्यांना मृत्यूनंतर स्वर्ग मिळतो; गायी आणि अन्न दान केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
इंधनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः । फलमूलानि पानानि शाकानि विविधानि च
इंधन दान केल्याने माणसाला तेजस्वी अग्नि मिळतो; फळं, पेये आणि विविध भाज्या यांचंही दान करावं.
प्रदद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदायुक्तः सदा भवेत् । औषधं स्नेहमाहारं रोगिणो रोगशांतये
हे सर्व ब्राह्मणांना आनंदाने द्यावं; औषध, तेल आणि आहार रोग्यांना रोग शांत व्हावा म्हणून द्यावा.
ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च । असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम्
हे दान करणारा रोगमुक्त, सुखी आणि दीर्घायुषी होतो; तो असिपत्रवनासारख्या धारदार पानांच्या मार्गावरून सहज पार होतो.
तीक्ष्णतापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्यापेक्षितं गृहे
छत्री आणि पादत्राण दान करणारा तीव्र उष्णता पार करतो; जगात जे सर्वात प्रिय आहे आणि घरात जे आवश्यक आहे—
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता । अयने विषुवे चैव ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः
—ते सर्व गुणी व्यक्तींना द्यावं, ज्याला अक्षय पुण्य हवं आहे; उत्तरायण, विषुव, आणि चंद्रसूर्यग्रहण यावेळी—
संक्रांत्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् । प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च
—संक्रमण वगैरे काळात जे दान केलं जातं ते अक्षय होतं; प्रयागसारख्या तीर्थक्षेत्रांमध्ये आणि पवित्र स्थळी—
दत्वा चाक्षयमाप्नोति नदीप्रस्रवणेषु च । दानधर्मात्परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते
—आणि नद्यांच्या संगमावर दान केल्याने ते अक्षय होतं; सर्व प्राण्यांमध्ये दानधर्मापेक्षा मोठा धर्म नाही.
तस्माद्विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः । स्वर्गाय भूतिकामेन तथा पापोपशांतये
म्हणून द्विजांनी वेदपाठी ब्राह्मणांना स्वर्ग, संपत्ती आणि पापशांतीसाठी दान द्यावं.
मुमुक्षुणा तु दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम् । दीयमानं तु यो मोहाद्गोविप्राग्निसुरेषु च
मोक्षाची इच्छा असणाऱ्याने रोज ब्राह्मणांना दान द्यावं; पण जो अज्ञानामुळे गायी, ब्राह्मण, अग्नि किंवा देवांना दान देण्यास अडथळा आणतो—
निवारयत्यधर्मात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत सः । यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेद्ब्राह्मणान्सुरान्
—तो अधर्मी माणूस पशुयोनीत जन्म घेतो; आणि जो संपत्ती मिळवूनही ब्राह्मण किंवा देवांची पूजा करत नाही—
सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात्प्रवासयेत् । यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति
—राजाने त्याचं सर्व संपत्ती जप्त करून त्याला राज्याबाहेर हाकलावं; आणि जो दुष्काळाच्या वेळी ब्राह्मणांना अन्न देत नाही—
म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्राह्मणः स तु गर्हितः । न तस्मात्प्रतिगृह्णीयुः न वसेयुश्च तेन हि
—ब्राह्मण मरत असताना तो ब्राह्मण निंदनीय ठरतो; इतरांनी त्याच्याकडून काहीही घ्यू नये किंवा त्याच्यासोबत राहू नये.
आज्ञायित्वा स्वकाद्राष्ट्राद्राजा तं विप्रवासयेत् । पश्चात्सद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम्
राजाने हे समजून त्याला आपल्या राज्यातून हाकलावं; पण जो नंतर आपली संपत्ती योग्य लोकांना धर्मासाठी देतो—
सपूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः । स्वाध्यायवंतो ये विप्रा विद्यावंतो जितेंद्रियाः
—तो पूर्वीपेक्षा अधिक पापी होतो आणि नरकात यातना भोगतो; जे ब्राह्मण स्वाध्याय करणारे, विद्वान आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे आहेत—
सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याद्द्विजोत्तमाः । प्रभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद्द्विजम्
जे सत्य आणि संयम याने युक्त आहेत, अशा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दान द्यावे. आधी अन्न घेतले असले तरी, विद्वान आणि धर्मनिष्ठ ब्राह्मणाला जेवू घालावे.
न च मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम् । सन्निकृष्टमतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति
मूर्ख, वाईट वागणारा किंवा दहा दिवस उपवास केलेल्या माणसाला द्यावे नाही. योग्य विद्वानाला वगळून जो अशा माणसाला देतो—
स तेन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमं कुलम् । यदि स्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम्
तो त्या कर्मामुळे पापी होतो आणि आपल्या सात पिढ्या नष्ट करतो. पण जर ब्राह्मण स्वतः गुण, शील आणि विद्या यात श्रेष्ठ असेल—
तस्मै यत्नेन दातव्यमतिक्रम्य च सन्निधिम् । योर्चितं प्रतिगृह्णीयाद्दद्यादर्चितमेव च
तर त्याला प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे, जरी इतर उपस्थित असले तरी. जो आदराने दिलेले स्वीकारतो, त्याला सुद्धा आदराने द्यावे.
तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये । न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुकेपि च
अशा दोघांना स्वर्गप्राप्ती होते; उलट केल्यास नरक मिळतो. नास्तिक किंवा वेदाचा तर्क करणाऱ्याला पाणी सुद्धा द्यावे नाही.
न पाखंडेषु सर्वेषु नावेदविदिधर्मवित् । रूप्यं चैव हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान्
पाखंडी, वेद किंवा धर्म न कळणाऱ्यांना काहीही द्यावे नाही; रुपे, सोने, गायी, घोडे, जमीन किंवा तीळ असो.
अविद्वान्प्रतिगृह्णीयाद्भस्मी भवति काष्ठवत् । द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत्प्रशस्तेभ्यो द्विजोतमः
अविद्वानाने दान स्वीकारले तर तो जळलेल्या लाकडासारखा निष्प्रभ होतो. ब्राह्मणाने केवळ योग्य द्विजांकडूनच धन घ्यावे.
अपि राजन्यवैश्याभ्यां न तु शूद्रात्कथंचन । वृत्तिसंकोचमन्विच्छेन्नेहेत धनविस्तरम्
राजपूत किंवा वैश्याकडून घेता येईल, पण कधीही शूद्राकडून नाही. येथे फक्त उपजीविकेसाठीच धन मिळवावे, संपत्तीचा लोभ ठेवू नये.