अयोध्यायां यदि मुने किंचिदस्ति पवित्रकम् । चरितं मम तद्ब्रूहि पिपासोस्त्वद्वचोऽमृतम्
मुनि, अयोध्येत काही पवित्र गोष्ट असेल तर ती माझी कथा सांग, कारण तुझ्या अमृतासारख्या वचनांची मला तहान लागली आहे.
नारद उवाच- अस्त्यत्र चरितं पुण्यं महापातकनाशनम् । नापितस्याद्ययुक्तस्य मुकुंदस्य द्विजस्य च
नारद म्हणाला: येथे एक पुण्य कथा आहे, जी मोठ्या पापांचा नाश करते; ती एका नापित आणि मूकुंद नावाच्या द्विजाची आहे, ज्यांनी अलीकडेच काही केले.
ब्रह्महा नापितो राजन्नपमृत्युं गतो द्विजः । प्रसादात्कोशलायास्तु द्वावपि स्वर्गतिं गतौ
राजा, ब्रह्महत्येचा पापी नापित आणि अकाली मृत्यू आलेला द्विज, दोघेही कोसलाच्या कृपेने स्वर्गात गेले.
चंद्रभागा नदी तीरे पुरी सा च निवेशिता । तत्रास्ति नापितः पापश्चंडकोनाम गर्हितः
चंद्रभागा नदीच्या तीरावर ती नगरी वसलेली होती; तिथे चंडक नावाचा पापी, नापित, सर्वांनी तिरस्कार केलेला, राहात होता.
चौर्येण परवित्तानामपहर्ता स पापकृत् । घातकः शस्त्रपाशाद्यैः पांथानामवलुंठकः
त्याने चोरी करून दुसऱ्यांची संपत्ती घेतली, वाईट कृत्ये केली; शस्त्र, दोर इत्यादी वापरून प्रवाशांना लुटून त्यांचा जीव घेतला.
द्यूतमद्यरतो नित्यं परस्त्रीलंपटेंद्रियः । भित्वा देवालयं भित्तिमिष्टिका ग्राव विक्रयी
तो नेहमी जुगार आणि दारूला आसक्त होता, दुसऱ्या स्त्रियांकडे आकर्षित; देवळाची भिंत फोडून, विटा आणि दगड विकले.
स तस्योद्वसिताभ्यासे ब्राह्मणो वसति श्रिया । संयुक्तो ब्रह्मकर्मज्ञो मुकुंदो नामतो नृप
त्याच्या घराजवळ एक ब्राह्मण, मूकुंद नावाचा, संपत्तीने युक्त आणि वेदकर्म जाणणारा, राहात होता.
स एकदा समालिंग्य तरुणीमात्मयोषितम् । सुष्वाप सुरतायास श्लथांगो निशि निर्भयम्
एकदा रात्री, त्याने आपल्या तरुण पत्नीला मिठी मारून, प्रेमाच्या थकव्याने शरीर शिथिल झालेले, निर्भयपणे गाढ झोप घेतली.
स चंडको निशीथेऽथ प्रविवेश तदालयम् । मुकुंदस्य समाहर्तुं हर्म्ये भूषादि वस्तु यत्
मग मध्यरात्रीला चंडक त्या घरात शिरला आणि मुकुंदाच्या महालातले जे काही दागिने व मौल्यवान वस्तू होत्या, त्या चोरायला लागला.
उपकार्या बहिस्थं यत्तद्गृहीत्वोऽगमद्गृहम् । स्वकीयं च पुनस्तस्य ब्राह्मणस्याविशद्गृहम्
जे काही बाहेर उपयुक्ततेसाठी ठेवले होते, ते घेऊन तो आपल्या घरी गेला. पुन्हा एकदा तो त्या ब्राह्मणाच्या घरात शिरला.
कपाटोत्पाटनार्थी तु यत्नेन महताऽभवत् । लोहयंत्रावरुद्धश्च स नोद्धाटयितुं क्षमः
दार उघडण्याचा खूप प्रयत्न केला, पण ते लोखंडी यंत्राने घट्ट बंद होते, म्हणून त्याला ते उघडता आले नाही.
आरुरोह तदा तस्य ब्राह्मणस्याविशद्गृहम् । प्रविश्य तद्गृहं क्रूरः कृपणं पाणिनादधत्
मग त्याने चढून त्या ब्राह्मणाच्या घरात प्रवेश केला. आत गेल्यावर त्या निर्दयी माणसाने त्या गरीबावर हात ठेवला.
अट्टालिकां स पापिष्ठो नापितस्तस्करक्रियः । तत्रापश्यत्प्रसुप्तौ तौ दंपतीरतिविह्वलौ
तो दुष्ट नापित, चोरी करत, वरच्या मजल्यावर गेला आणि तिथे त्याने दोघे पती-पत्नी खूप दुःखी अवस्थेत झोपलेले पाहिले.
जगाम च तयोः पार्श्वे हेमभूषाजिघृक्षया । शय्याया एकदेशस्थं गृहीत्वा भूषणं बहु
त्यांच्या सोन्याच्या दागिन्यांची इच्छा करून तो त्यांच्या जवळ गेला. पलंगाच्या एका बाजूला पडलेले बरेच दागिने त्याने उचलले—
हर्तुं तदंगतो हस्तं प्रससार स नापितः । तस्करस्पर्शतो विप्रो जजागार भयातुरः
ते दागिने घ्यायला नापिताने हात पुढे केला, पण चोराचा स्पर्श होताच घाबरून ब्राह्मण जागा झाला.
न किंचिदूचे संमील्य नेत्रे तत्रैव संस्थितः । यदा स तस्करः पापो गृहीत्वा देहभूषणम्
तो काहीच बोलला नाही, डोळे मिटून तिथेच पडून राहिला. तेव्हा तो पापी चोर त्याच्या अंगावरील दागिने काढू लागला—
चलितः स तदा तेन दोर्भ्यामात्तो द्विजेन हि । पश्चादागत्य वित्तस्यासहमानेन संक्षयम्
मग चोर निघू लागला, तेव्हा ब्राह्मणाने दोन्ही हातांनी त्याला पकडले, कारण आपली संपत्ती गमावणे त्याला सहन झाले नाही.
तेनापि नृप चौरेण कृपाणेन हतो द्विजः । विदीर्णोदरमध्यस्तु तातमातरितीरयन्
राजा, त्या चोराने तलवारीने ब्राह्मणाचा वध केला. पोट फाटलेले असताना तो वडील आणि आईला हाक मारू लागला.
वदंतः किंकिमेत्येतत्पार्श्वं तस्या ययुर्जनाः । ददृशुस्तं निःसृतांत्रं रुधिरालिप्तविग्रहम्
'काय झाले? हे काय आहे?' असे विचारत लोक त्याच्या जवळ आले. त्यांनी त्याला आतडी बाहेर आलेली, रक्ताने माखलेली अवस्था पाहिली.
पप्रच्छुश्च मुकुंदेदं कर्म केनेदृशं कृतम् । सोऽपि कृच्छ्रेण महता प्रोवाचेदं स्वबांधवान्
लोकांनी मुकुंदाला विचारले, 'हे कृत्य कोणी केले?' मोठ्या कष्टाने त्याने आपल्या नातेवाईकांना सर्व सांगितले.
मुकुंद उवाच-। ममैव परिपाकोऽयं पूर्वोपार्जितकर्मणाम् । न कश्चित्सुखदुःखस्य दाता कस्यापि देहिनः
मुकुंद म्हणाला: 'हे माझ्या पूर्वीच्या कर्मांचेच फळ आहे; कोणत्याही जिवाला सुख-दुःख देणारा कोणीच नाही.'
धर्मोऽधर्मश्च तावेव तेषां मूलं पुराकृतौ । नारद उवाच- इत्युक्त्वा स तु भूयस्यापीडया गाढपीडितः
'धर्म आणि अधर्म हे दोन्ही पूर्वीच्या कर्मातच असतात.' नारद म्हणतो: असे म्हणून, तो मोठ्या वेदनेने त्रस्त झाला.
तत्याज भूपते प्राणान्पश्यतां सुहृदां तदा । विललाप तदा तस्य माता द्विजसती नृप
मग, राजन, आपल्या मित्रांच्या डोळ्यासमोर त्याने प्राण सोडले. त्या वेळी त्याची माता, ती ब्राह्मणसती, रडू लागली.
निधाय तच्छिरः स्वांके कुंडलाभ्यामलंकृतम् । मातोवाच- हा हतास्मि त्वया वत्स दशामंत्यां च गच्छता
कुंडलांनी शोभलेले त्याचे डोके मांडीवर ठेवून त्याची आई म्हणाली: 'अरे बाळा, शेवटच्या क्षणी तू जात असताना मला संपवून गेलास.'
दिनश्रीरिव सूर्येण पश्चिमाचललंबिना । यदंगं चंदनालेपयोग्यं तव महामते
'जसा सूर्य पश्चिम डोंगरामागे मावळला की दिवसाची शोभा हरवते, तसा, हे बुद्धिमान, चंदन लावण्यास योग्य असलेला तुझा देह—'
मां मज्जयार्तिशोकाब्धौ तदिदं धूलिधूसरम्
'—आता धुळीने माखला गेला आहे आणि मला दुःख व शोकाच्या समुद्रात बुडवून टाकला आहे.'
तांबूलचर्वणेभ्यासो यस्त्वया विहितस्त्वसौ । स एव रुधिरोद्गार मिश्रेण क्रियते ध्रुवम् । तव ये लोचने पूर्वं जिग्यतुः कमलश्रियम्
तुला तांबूल खाण्याची सवय लागली, तीच आता तोंडातून रक्त आणि कफ मिसळून बाहेर पडण्याचं कारण झाली आहे. तुझे डोळे, जे पूर्वी कमळाच्या शोभेलाही हरवायचे—
त एव सांप्रतं जाते तिमिरौघा वृते इव । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं शिष्यानध्यापयात्मनः
तेच डोळे आता काळोखाच्या जाड पडद्याने झाकले गेले आहेत. उठ, उठ, बाळा, स्वतःच्या शिष्यांना शिकव.
यथावद्वैश्वदेवांते पूजयातिथिमागतम् । द्वारि स्थिता वयस्यास्ते त्वाह्वयंति प्रयाहि तान्
जसं वैश्वदेवाच्या शेवटी आलेल्या पाहुण्याचं स्वागत केलं जातं, तसंच तुझे मित्र दारात उभे राहून तुला हाक मारत आहेत—त्यांच्याकडे जा.
दातव्यं यद्ददस्वैभ्यो गृहीतव्यं गृहाण तत् । हाहा देहि प्रतिवचः पतामि तव पादयोः
जे द्यायचं आहे ते त्यांना दे, आणि जे घ्यायचं आहे ते घे. हाय, मला उत्तर दे, मी तुझ्या पायावर पडते.