असंगतं पर्य्युषितं पर्यस्तान्नं च नित्यशः । काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संगतम्
एकत्र न मिसळलेले, शिळे, विखुरलेले, कावळा किंवा कोंबडीने स्पर्श केलेले, किंवा किड्यांनी खराब केलेले अन्न नेहमी टाळावे.
मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च । न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या सरोगया
माणसांनी हुंगलेले, कुष्ठरोग्याने स्पर्श केलेले, रजस्वला स्त्रीने दिलेले, वाईट वर्तन असलेल्या किंवा आजारी स्त्रीने दिलेले अन्न खाऊ नये.
मलवद्वाससा वापि परवासोथ वर्जयेत् । विवत्सायाश्च गोक्षीरं मेषस्यानिर्दशस्य च
मळकट कपडे घातलेल्या किंवा दुसऱ्याचे कपडे घातलेल्या व्यक्तीने दिलेले अन्न, जिचे वासरू मेलं आहे अशा गायीचे दूध, आणि जी मेंढी किंवा शेळी पिल्ले न झालेली आहे तिचे दूध टाळावे.
आविकं संधिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत् । बलाकं हंसदात्यूहं कलविंकं शुकं तथा
मेंढीचे दूध, जोडणीच्या वेळी शेळीचे दूध पिऊ नये; बगळा, हंस, जलपक्षी, टिटवी आणि पोपट यांचे मांस खाऊ नये, असे मनूने सांगितले आहे.
कुरुरं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम् । वायसान्खंजरीटांश्च श्येनं गृध्रं तथैव च
कुरर, चकोर, जाळ्यात अडकणारा पक्षी, कोकिळ, कावळा, खंजन, घार आणि गिधाड हे देखील टाळावेत.
उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतं तथा । कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
घुबड, चक्रवाक, घार, पारवा, कपोत, टिटवी आणि गावातील कोंबडी यांचे मांस खाऊ नये.
सिंहं व्याघ्रं च मार्जारं श्वानं सूकरमेव च । शृगालं मर्कटं चैव गर्द्दभं न च भक्षयेत्
सिंह, वाघ, मांजर, कुत्रा, डुक्कर, कोल्हा, माकड आणि गाढव यांचे मांस खाऊ नये.
न भक्षयेत्सर्पमृगाञ्छिखिनोन्यान्वनेचरान् । जलेचरान्स्थलचरान्प्राणिनश्चेति धारणा
साप, रानातील जनावरे, मोर किंवा इतर वन्य प्राणी, तसेच पाण्यात किंवा जमिनीवर राहणारे प्राणी यांचे मांस खाऊ नये, हीच नीती आहे.
गोधा कूर्मः शशः खड्गः सल्लकश्चेति सत्तमाः । भक्ष्यान्पंचनखान्नित्यं मनुराह प्रजापतिः
गोधा, कासव, ससा, गेंडा आणि साळींदर हे पाच नखांचे प्राणी मनूच्या मते नेहमी खाण्याजोगे आहेत.
मत्स्यान्सशल्कान्भुंजीत मांसं रौरवमेव च । निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा
शिंपले असलेली मासळी आणि रौरव नावाच्या प्राण्याचे मांस, हे केवळ देवता आणि ब्राह्मण यांना अर्पण केल्यावरच खावे, अन्यथा खाऊ नये.
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिंजलम् । वार्ध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनं हंसं पराजितम्
मोर, तित्तिर, कपोत, कपींजल, गिधाड, बगळा, मासा, हंस आणि तित्तिर हे सर्व खाण्यास परवानगी आहे.
शफरी सिंहतुंडं च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणीया द्विजोत्तमाः
शफरी, सिंहतुण्ड, पाठीना आणि रोहित हे मासे, हे सर्व उत्तम ब्राह्मणांना खाण्यास योग्य आहेत.
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि प्रयुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
या सर्वांचा मांस शुद्ध करून, ब्राह्मणाने इच्छेनुसार, नियमाप्रमाणे, आणि जीवावर बेतल्यास खाऊ शकतो.
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते । औषधार्थमशक्तो वा नियोगाद्यज्ञकारणात्
इतर कोणतेही मांस खाऊ नये; उरलेले अन्न खाणाऱ्याला दोष लागत नाही, औषधासाठी, असमर्थतेमुळे, आज्ञेने किंवा यज्ञासाठी खाल्ले तरी.
आमंत्रितश्च यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावंति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति
श्राद्ध किंवा देवकार्याला बोलावलेला जो मांस नाकारतो, त्याला त्या प्राण्याच्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतकी वर्षे नरकात जावे लागते.
अदेयं वाप्यपेयं वा तथैवास्पृश्यमेव वा । द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
जे द्यायचे नाही, प्यायचे नाही किंवा स्पर्श करायचे नाही, असे द्रव्य ब्राह्मणांसाठी नेहमीच वर्ज्य आहे; हे मद्याबद्दलचे नियम आहेत.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्म्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद्द्विजः
म्हणून मद्य सर्व प्रकारे टाळावे; मद्य प्यायल्यास ब्राह्मण कर्तव्यच्युत होतो आणि त्याच्याशी संबंध ठेवू नये.
भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वाऽपेयान्यपि द्विजः । नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहात्यधः
जेव्हा ब्राह्मण निषिद्ध पदार्थ खातो किंवा वर्ज्य द्रव्य पितो, तोपर्यंत तो पात्र राहत नाही, जोपर्यंत तो ते पूर्णपणे सोडत नाही.
तस्मात्परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः । अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद्याति रौरवम्
म्हणून ब्राह्मणाने निषिद्ध आणि वर्ज्य पदार्थ नेहमी काळजीपूर्वक टाळावेत; अन्यथा त्याला रौरव नरकात जावे लागते.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे भक्ष्याभक्ष्यनियमो नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील 'खाण्यायोग्य आणि निषिद्ध पदार्थांचे नियम' या छप्पन्नाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
व्यास उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्म्ममनुत्तमम् । ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्
व्यास म्हणाले— आता मी दानधर्म सांगतो, जो पूर्वी ब्रह्मदेवाने ब्रह्मविद्या जाणणाऱ्या ऋषींना सांगितला होता.
अर्थानामुचितं पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
योग्य पात्राला, श्रद्धेने, संपत्ती देणे म्हणजे दान; हे दान भोग आणि मुक्ती दोन्ही फळ देते.
यो ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः । तद्वै दत्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति
जो श्रेष्ठ पात्रांना अत्यंत श्रद्धेने दान देतो, त्याचेच दान मी खरे मानतो; उरलेले दुसऱ्याच्या वाट्याला जाते.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते । चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम्
दान तीन प्रकारचे सांगितले आहे—नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य; चौथे शुद्ध दान सर्वश्रेष्ठ मानले आहे.
अहन्यहनि यत्किंचिद्दीयते नुपकारिणे । अनुद्दिश्यफलं तस्माद्ब्राह्मणाय तु नित्यकम्
जे दररोज, कुठलाही अपेक्षा न ठेवता, ब्राह्मणाला दिले जाते, ते नित्यदान समजले जाते.
यत्तु पापोपशांत्यर्थं दीयते विदुषां करे । नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुत्तमम्
पाप दूर करण्यासाठी, विद्वानांच्या हातात दिलेले दान नैमित्तिक दान समजले जाते, आणि सज्जन लोक त्याचे मोठे कौतुक करतात.
अपत्यविजयैश्वर्य सुखार्थं यत्प्रदीयते । दानं तत्काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्मचिंतकैः
अपत्य, विजय, ऐश्वर्य किंवा सुखासाठी जे दान दिले जाते, त्याला काम्य दान असे धर्मनिष्ठ ऋषींनी सांगितले आहे.
यदीश्वरस्य प्रीत्यर्थं ब्रह्मवित्सु प्रदीयते । चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद्विमलं शिवम्
ईश्वराच्या प्रसन्नतेसाठी, ब्रह्मविद्या जाणणाऱ्यांना, धर्मभावनेने दिलेले दान हे शुद्ध आणि मंगल मानले जाते.
दानधर्मं निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः । उपास्यते तु तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः
दानाचा धर्म आपल्या शक्तीनुसार आणि योग्य पात्र मिळाल्यावर पाळावा. असं पात्र, जे सर्व संकटांतून तारून नेतं, त्याचं नेहमी मान करावं.
कुटुंबभुक्तिवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । अन्यथा दीयते यद्वै न तद्दानं फलप्रदम्
घरातील अन्न-वस्त्र यासाठी जे काही जास्त उरतं, तेच द्यावं. अन्य प्रकारे दिलं, तर त्याचं योग्य फळ मिळत नाही.