वैणवीं धारयेद्यष्टिमंतर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमंडलुम्
त्याने बांबूची काठी, आतील आणि बाहेरील वस्त्र, दोन यज्ञोपवीत आणि पाण्याने भरलेला कमंडलू घ्यावा.
छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुंडले धार्ये कृत्तकेशनखः शुचिः
स्वच्छ छत्री, पगडी, पादत्राणे आणि बूट घ्यावे; सोन्याची कुंडले घालावीत, केस आणि नखं कापून स्वच्छ राहावे.
अन्यत्र कांचनाद्विप्रो न रक्तां बिभृयात्स्रजम् । शुक्लांबरधरो नित्यं सुगंधः प्रियदर्शनः
सोने वगळता ब्राह्मणाने लाल फुलांची माळ घालू नये; नेहमी पांढरे वस्त्र परिधान करावे, सुगंधी राहावे आणि देखणे दिसावे.
न जीर्ण मलवद्वासा भवेद्वै विभवे सति । न रक्तमुल्बणं चान्य धृतं वासो न कुंडलम्
संपत्ती असताना जुनी किंवा मळकी वस्त्रे घालू नयेत; लाल, कठीण किंवा इतर अनुचित वस्त्रे किंवा कुंडले घालू नयेत.
नोपानहौ स्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत् । उपवीतमलंकारं दर्शयन्कृष्णमाजिनम्
पादत्राणे, फुलमाळ किंवा चपला गैरप्रकारे वापरू नयेत; यज्ञोपवीत अलंकारासारखे दाखवावे आणि काळ्या कृष्णमृगचर्म घालावे.
नापसव्यं परीदध्याद्वासो न विकृतं वसेत् । आहरेद्विधिवद्दारान्सदृशानात्मनः शुभान्
वस्त्र डाव्या खांद्यावर टाकू नये, विकृत वस्त्रे घालू नयेत; नियमाप्रमाणे स्वतःसाठी योग्य आणि शुभ पत्नी निवडावी.
रूपलक्षणसंयुक्तान्योनिदोषविवर्जितान् । अपितृगोत्रजभवामन्यमानुषगोत्रजाम्
ती रूपवान, शुभ लक्षणांची, अन्य दोष नसलेली असावी; वडिलांच्या कुळातील नसावी, पण दुसऱ्या मानवकुळातील असावी.
आहरेद्ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम् । ऋतुकालाभिगामी स्याद्यावत्पुत्रोभिजायते
ब्राह्मणाने चांगले वर्तन आणि शुद्धता असलेली पत्नी निवडावी; योग्य काळात तिच्याजवळ जावे, जोपर्यंत पुत्र जन्माला येत नाही.
वर्जयेत्प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु । षष्ठ्यष्टमीं पंचदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम्
मनुष्याने नेहमी काळजीपूर्वक निषिद्ध दिवस टाळावेत — म्हणजे सहावी, आठवी, पंधरावी, बारावी आणि चौदावी तिथी.
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि । आदधीत विवाहाग्निं जुहुयाज्जातवेदसम्
तो नेहमी ब्रह्मचर्य पाळावा आणि जन्माच्या तीन दिवसांतही तसेच करावे. विवाहाचा अग्नी प्रज्वलित करून जातवेदाला होम करावा.
एतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पावयेत् । वेदोदितं स्वकं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः
संस्कार झालेल्या विद्यार्थ्याने हे शुद्ध करणारे कृत्य नेहमी करावे आणि स्वतःला शुद्ध ठेवावे. वेदात सांगितलेले आपले कर्तव्य तो नेहमी मन लावून पार पाडावे.
अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान् । अभ्यसेत्प्रयतो वेदं महायज्ञान्न हापयेत्
जो हे कृत्य करत नाही, तो लवकरच भयंकर नरकात पडतो. म्हणून प्रयत्नपूर्वक वेदाचा अभ्यास करावा आणि मोठ्या यज्ञांची उपेक्षा करू नये.
कुर्याद्गृह्याणि कार्याणि संध्योपासनमेव च । सख्यं समाधिकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा
तो गृह्यकर्मे आणि संध्योपासना करावी. ज्यांची एकाग्रता अधिक आहे, अशांशी मैत्री करावी आणि नेहमी परमेश्वराचा आश्रय घ्यावा.
दैवतान्यभिगच्छेत कुर्य्याद्भार्य्याभिपोषणम् । न धर्मं ख्यापयेद्विद्वान्न पापं गूहयेदपि
तो देवांची पूजा करावी आणि पत्नीची योग्य काळजी घ्यावी. ज्ञानी माणसाने आपला धर्म प्रसिद्ध करू नये आणि पाप लपवूही नये.
कुर्वीतात्महितं नित्यं सर्वभूतानुकंपकः । वयसः कर्म्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च
तो नेहमी स्वतःच्या हिताचे कार्य करावे, सर्व प्राण्यांवर दया ठेवावी आणि वय, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि कुळ यांचा विचार करावा.
देशवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन्विचरेत्सदा । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्साधुभिर्यश्च सेवितः
तो नेहमी देश, वाणी आणि बुद्धी यांचा समन्वय साधावा, आणि शास्त्रात व साधूंनी सांगितलेल्या मार्गाने वागावे.
तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित् । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः
ज्या आचाराने त्याचे वडील आणि आजोबा आपल्या ध्येयाला पोहोचले, तोच आचार पाळावा आणि कधीही दुसऱ्या मार्गाने जाऊ नये.
तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न दुष्यति । नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान्
सज्जनांचा मार्ग धरल्याने तो कधीही भरकटत नाही. तो नेहमी स्वाध्याय करावा आणि यज्ञोपवीत नेहमी घालावे.
सत्यवादी जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः । सावित्रीजाप निरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही
तो नेहमी सत्य बोलावा, क्रोधावर विजय मिळवावा, लोभ व मोह टाळावा, गायत्री जपात मग्न राहावा आणि श्राद्धकर्मे करावी — असा गृहस्थ मुक्तीला पात्र होतो.
मातापित्रोर्हिते युक्तो ब्राह्मणस्य हिते रतः । दाता यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते
जो आई-वडिलांच्या हितासाठी आणि ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी झटतो, दान देतो, यज्ञ करतो आणि देवभक्त असतो, तो ब्रह्मलोकात सन्मानित होतो.
त्रिवर्गसेवी सततं देवानां च समर्चनम् । कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत्प्रयतः सुरान्
जो नेहमी धर्म, अर्थ आणि काम या त्रिवर्गाचे पालन करतो आणि देवांची पूजा करतो, त्याने दररोज भक्तीभावाने देवांना वंदन करावे.
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः । गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्
जो नेहमी वाटणी करतो, क्षमाशील आणि दयाळू असतो, तोच खरा गृहस्थ समजावा; केवळ घर असल्याने कोणी गृहस्थ होत नाही.
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्
क्षमाशीलता, दया, ज्ञान, सत्य, संयम, मनःशांती, अध्यात्मात सातत्य आणि विवेक — ही ब्राह्मणाची लक्षणे आहेत.
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः । यथाशक्ति चरन्धर्म्मं निंदितानि विवर्जयेत्
श्रेष्ठ द्विजाने या गोष्टींमध्ये कधीही दुर्लक्ष करू नये. आपल्या शक्तीनुसार धर्माचे पालन करावे आणि निंदनीय गोष्टी टाळाव्यात.
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् । गृहस्थो मुच्यते बंधान्नात्र कार्याविचारणा
मोहाचा अंधकार दूर करून आणि श्रेष्ठ योग प्राप्त केल्यावर गृहस्थ बंधनातून मुक्त होतो — यात शंका नाही.
विगर्हित जय क्षेप हिंसा बंधवधात्मनाम् । अन्यमन्यु समुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा
दोष, पराभव, अपमान, इजा, नातेवाईकांना किंवा स्वतःला झालेली हानी आणि परस्पर रागातून निर्माण झालेले दोष — हे सर्व क्षमा करणे म्हणजे खरी क्षमा.
स्वदुःखेष्वेव कारुण्यं परदुःखेषु सौहृदम् । दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य साधनम्
स्वतःच्या दुःखात करुणा आणि इतरांच्या दुःखात मैत्रीभाव — हेच दयाचं खऱ्या अर्थानं स्वरूप आहे, असं ऋषी म्हणतात. हीच धर्माकडे नेणारी थेट वाट आहे.
चतुर्दशानां विद्यानां धारणा हि परार्थतः । विज्ञानमिति तद्विद्याद्येन धर्मो विवर्धते
चौदा विद्या मनात ठेवल्या जातात त्या इतरांच्या भल्यासाठी; ज्या समजुतीमुळे धर्म वाढतो, तीच खरी विद्या आहे.
अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थं चैवोपलभ्यते । धर्मकार्याणि कुर्वीत ह्येतद्विज्ञानमुच्यते
विद्या नीटपणे शिकून तिचा अर्थ समजतो आणि धर्माचं आचरण केलं जातं — हेच खरं ज्ञान आहे, असं सांगितलं आहे.
सत्येन लोकं जयति सत्यं तत्परमं पदम् । यथा भूता प्रमादं तु सत्यमाहुर्मनीषिणः
सत्यामुळे माणूस जग जिंकतो; सत्य हेच सर्वोच्च स्थान आहे. ज्ञानी लोक म्हणतात, सत्य म्हणजे जसं आहे तसं — चुक न करता.