ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबंधुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च
ब्राह्मणाला कुशल विचारावे, क्षत्रियाला आरोग्य, वैश्याला कल्याण आणि शूद्राला आरोग्य विचारावे.
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता त्राता च भीतितः । मातुलः श्वशुरश्चैव मातामह पितामहौ
उपाध्याय, वडील, मोठा भाऊ, संकटात मदत करणारा, मामा, सासरे, आजोबा आणि आजोबा हे—
वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंसोऽत्र गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः
जातीत श्रेष्ठ, काका हे पुरुषांमध्ये गुरु मानले जातात; आई, आजी आणि वडिलांची व आईची बहिणी ह्या देखील गुरु आहेत.
श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः । ज्ञेयस्तु गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः
सासू, वडिलांची आई, मोठी धाय—या स्त्रिया गुरु आहेत; हा गुरु वर्ग आईच्या आणि वडिलांच्या बाजूने ओळखावा, हे द्विजांनो.
अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः । गुरून्दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलि
त्यांचे मन, वाणी आणि कृतीने अनुसरण करावे; गुरु दिसल्यावर उठावे, नमस्कार करावा आणि हात जोडून उभे राहावे.
नैतैरुपविशेत्सार्द्धं विवदेन्नात्मकारणात् । जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाषणम्
त्यांच्यासोबत बसू नये, स्वतःच्या कारणासाठी वाद करू नये; जरी जीव वाचवायचा असला तरी द्वेषाने गुरुंसोबत बोलू नये.
उद्रिक्तोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः । गुरूणामपि सर्वेषां पंच पूज्या विशेषतः
इतर गुण असले तरी जो गुरुंचा द्वेष करतो, तो खाली पडतो; सर्व गुरुंपैकी पाच जण विशेष पूज्य आहेत.
तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते
त्यांपैकी पहिले तीन श्रेष्ठ आहेत; त्यात आईचे विशेष पूजन करावे—जी वाढवते, जी जन्म देते आणि जी विद्या शिकवते.
ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पंचैते गुरवः स्मृताः । आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः
मोठा भाऊ आणि पती — हे पाचजण गुरु मानले गेले आहेत. आपल्या जीवाचीही पर्वा न करता, सर्वतोपरी प्रयत्न करून त्यांचा सन्मान करावा.
पूजनीया विशेषेण पंचैते भूतिमिच्छता । यावत्पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ
जो कोणी ऐश्वर्य मिळवू इच्छितो, त्याने या पाचजणांचा विशेष आदर करावा. वडील आणि आई — हे दोघे जिवंत असताना त्यांचा मान राखावा.
तावत्सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात्तत्परायणः । पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि
तोपर्यंत, मुलाने सर्व काही सोडून आईवडिलांच्या सेवेत राहावे. जर वडील आणि आई मुलाच्या गुणांनी अत्यंत प्रसन्न झाले, तरच हे साध्य होते.
स पुत्रः सकलं धर्मं प्राप्नुयात्तेन कर्मणा । नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः
अशा कृत्यामुळे तो मुलगा सर्व धर्म मिळवतो. आईसारखे दैवत नाही आणि वडिलांसारखा गुरुही नाही.
तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथंचन विद्यते । तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात्कर्मणा मनसा गिरा
त्यांच्या उपकाराचे फेड कधीच शक्य नाही. म्हणून नेहमी कृतीने, मनाने आणि वाणीने त्यांना प्रिय वाटेल असेच वागावे.
न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा
त्यांची परवानगी न घेता, मुक्ती देणारे किंवा नित्य व नैमित्तिक कर्तव्य सोडून इतर कोणतेही कर्तव्य करू नये.
धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानंतफलप्रदः । सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया
हेच धर्माचे सार सांगितले आहे, जे मृत्यूनंतर अमर फळ देते. योग्यरित्या गुरूचे पूजन करून, त्यांच्या संमतीने शिष्याला विद्या मिळते.
शिष्यो विद्याफलं भुंक्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि । यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूढोऽवमन्यते
शिष्य विद्या मिळवून, मृत्यूनंतर स्वर्गात पोहोचतो. पण जो मूर्ख मोठ्या भावाचा वडिलांसारखा आदर करत नाही—
तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं घोरमृच्छति । पुंसां वर्त्मनि सृष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा
त्याच्या त्या दोषामुळे, मृत्यूनंतर तो भयंकर नरकात जातो. पुरुषांच्या मार्गात पतीचा नेहमी सन्मान करावा, असे ठरवले आहे.
अपि मातरि लोकेऽस्मिन्नुपकाराद्धि गौरवम् । मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्
या जगात आईला तिच्या उपकारामुळे मान मिळतो. मामा, काका, सासरे, यज्ञ करणारे पुरोहित आणि गुरु —
असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत्
त्यांना पाहिल्यावर उठावे, नमस्कार करावा आणि 'मी आलो' असे सांगावे. दीक्षा घेतलेल्या व्यक्तीला, तो लहान असला तरी, नावाने हाक मारू नये.
भो भवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् । अभिवाद्यश्च पूज्यश्च शिरसानम्य एव च
धर्म जाणणाऱ्याने 'भो', 'आपण' अशा आदरार्थी शब्दांनी त्याच्याशी बोलावे. नमस्कार करून, डोकं झुकवून त्याचा सन्मान करावा.
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि इतर जे ऐश्वर्याची इच्छा करतात, त्यांनी नेहमी आदराने नमस्कार करावा. पण ब्राह्मणाने कधीही क्षत्रिय व इतरांना प्रत्युत्तर म्हणून नमस्कार करू नये.
ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः । ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः
जरी त्यांच्याकडे ज्ञान, कर्म आणि गुण असले, आणि ते खूप शिकलेले असले, तरी वेद सांगतो की ब्राह्मणाने सर्व वर्णांना आशीर्वाद द्यावा.
सवर्णेन सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम् । गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः
समान वर्णात, एकमेकांना नमस्कार करणे योग्य आहे. द्विजांमध्ये अग्नी गुरु आहे, आणि सर्व वर्णांमध्ये ब्राह्मण गुरु आहे.
पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः । विद्याकर्मवयोबंधुर्वित्तं भवति पंचमम्
स्त्रियांसाठी पतीच एकमेव गुरु आहे. पाहुणा कुठेही आला तरी गुरु मानावा. विद्या, कर्म, वय, नातेसंबंध हे चार, आणि संपत्ती हे पाचवे मानले जाते.
मान्यस्थानानि पंचाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात् । पंचानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवंति च
ही पाच मान्यतेची स्थाने आहेत, आणि प्रत्येक आधीचे नंतरच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. तीन वर्णांमध्ये, जो श्रेष्ठ आणि सामर्थ्यवान आहे त्याचा सन्मान करावा.
यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । पंथा देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे विचक्षुषे
जिथे हे असतील, तिथे तोच सन्मानास पात्र आहे — दहाव्या स्थानावर पोहोचलेला शूद्रसुद्धा. ब्राह्मण, स्त्री, राजा किंवा ज्ञानी यांना वाट सोडावी.
वृद्धाय भारभग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च । भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्
वृद्ध, ओझ्याखाली दबलेले, आजारी किंवा अशक्त अशा लोकांसाठी, तो दररोज प्रयत्नपूर्वक सुयोग्य घरांमधून भिक्षा आणावी.
निवेद्य गुरुवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपवीती द्विजोत्तमः
ती भिक्षा गुरूंना अर्पण करून, त्यांच्या परवानगीने आणि वाणीवर संयम ठेवून तो जेवावे; पवित्र दोरा घातलेला द्विज, तुझ्यानंतर भिक्षा मागावी.
भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् । मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्
तुमच्यात क्षत्रियाने पुढे जावे, त्यानंतर वैश्याने; आई, बहीण किंवा स्वतःच्या आईची बहीण यांच्याकडूनही भिक्षा मागावी.
भिक्षेत भिक्षांप्रथमं याचैनं न विमानयेत् । सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा
तो प्रथम त्यांच्याकडून भिक्षा मागावी आणि तिला कमी लेखू नये; आपल्या जातीच्या घरांत किंवा सर्व जातींच्या घरांतही भिक्षा मागावी.