तस्माद्भजध्वं मुनयः कृष्णं परममंगलम्
म्हणून, हे मुनींनो, कृष्णाचं, परम मंगलाचं भजन करा.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे विष्णुभक्तिप्रशंसनं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील 'विष्णूभक्तिप्रशंसा' नावाचा पन्नासावा अध्याय संपला.
ऋषय ऊचु- कर्मयोगः कथं सूत येन चाराधितो हरिः । प्रसीदति महाभाग वद नो वदतां वर
ऋषी म्हणाले — सूताजी, कोणत्या कर्मयोगाने हरिची उपासना करता येते? तो कसा प्रसन्न होतो? हे भाग्यवान, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आम्हाला ते कृपया सांग.
येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः । तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्
ज्यामुळे भगवंत, सर्वश्रेष्ठ ईश्वर, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांनी उपासावा जातो, ते आम्हाला सांग. हे सर्व लोकांचे रक्षण व्हावे आणि धर्म टिकावा म्हणून आम्ही विचारतो.
तं कर्मयोगं वद नः सूत मूर्तिमयस्तु यः । इति शुश्रूषवो विप्रा भवदग्रे व्यवस्थिताः
हे सूताजी, तो मूर्त स्वरूपातील कर्मयोग आम्हाला सांग. आम्ही ब्राह्मण, ऐकण्याची उत्कंठा ठेवून, तुमच्यासमोर उभे आहोत.
सूत उवाच- एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । ऋषिभिरग्निसंकाशैर्व्यासस्तानाह तच्छृणु
सूत म्हणाले — पूर्वी असाच प्रश्न सत्यवतीपुत्र व्यासांना तेजस्वी ऋषींनी विचारला होता. व्यासांनी त्यांना उत्तर दिले; ते ऐका.
व्यास उवाच- शृणुध्वंमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यंतिकफलप्रदम्
व्यास म्हणाले — हे सर्व ऋषींनो, मी जे सांगणार आहे तो सनातन कर्मयोग ऐका, जो ब्राह्मणांना अंतिम फल देणारा आहे.
आम्नायसिद्धमखिलं ब्राह्मणार्थं प्रदर्शितम् । ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
परंपरेत जे काही सिद्ध झाले आहे, ते सर्व ब्राह्मणांच्या हितासाठी दर्शविले आहे. पूर्वी प्रजापती मनूंनी ऐकणाऱ्या ऋषींना हे सांगितले होते.
सर्वव्याधिहरं पुण्यमृषिसंघैर्निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
हे सर्व रोग दूर करणारे, पुण्यदायक आणि ऋषीगणांनी आचरलेले आहे. तुम्ही एकाग्र मनाने माझे बोलणे ऐका.
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमः । गर्भाष्टमेऽष्टमेवाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
उपनयन झाल्यावर, श्रेष्ठ द्विजांनी आपल्या परंपरेनुसार, गर्भधारणेच्या किंवा जन्माच्या आठव्या वर्षी वेदांचे अध्ययन करावे.
दंडी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्ष्यमाणो गुरोर्मुखम्
त्याने दंड घ्यावा, मेखला बांधावी, यज्ञोपवीत घालावे, कृष्णाजिन पांघरावे, भिक्षा मागून खावे, गुरूच्या हितासाठी वागावे आणि गुरूच्या चेहऱ्याकडे पाहावे.
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानां त्रिवृत्सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
यज्ञोपवीतासाठी पूर्वी ब्रह्मदेवांनी कापसाचे तीन धाग्यांचे यज्ञोपवीत ब्राह्मणांसाठी तयार केले होते, किंवा ते कुशा किंवा वस्त्राचेही असू शकते.
सदोपवीती चैव स्यात्सदाबद्ध शिखो द्विजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म्म तद्भवत्ययथाकृतम्
द्विजाने नेहमी यज्ञोपवीत घालावे आणि शिखा नेहमी बांधलेली असावी. अन्यथा केलेले कर्म योग्य होत नाही.
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्लं तांतवमुत्तमम्
त्याने शुद्ध वस्त्र किंवा काषाय रंगवलेले कापसाचे वस्त्र घालावे. तेच पांढरे आणि उत्कृष्ट सूती वस्त्र परिधान करावे.
उत्तरं तु समाम्नातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गावयमपि रौरवं वा विधीयते
वरच्या अंगावर घालायचे वस्त्र म्हणजे शुभ कृष्णाजिन आहे. ते नसेल तर गायीचे कातडे किंवा मेंढीचे लोकरही चालते.
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यबाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कंठसज्जने
उजवा हात वर करून डाव्या हातावर ठेवून यज्ञोपवीत नेहमी घालावे; गळ्यात घातल्यास त्याला निवीत म्हणतात.
सव्यबाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्येकर्मणि योजयेत्
डावा हात वर करून उजव्या हातावर ठेवला, तर त्याला प्राचीनावीत म्हणतात आणि ते पितृकार्यांसाठी वापरावे.
अग्न्यागारे गवां गोष्ठे होमे तप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
अग्निकुंडात, गायींच्या गोठ्यात, होम करताना, तप करताना, स्वाध्याय करताना, जेवतांना आणि ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत नेहमी यज्ञोपवीत घालावे.
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
गुरूंच्या उपस्थितीत, संध्याकाळी, सत्पुरुषांच्या संगतीत आणि उपासनेच्या वेळी नेहमी यज्ञोपवीत घालावे; हीच सनातन प्रथा आहे.
मौंजी त्रिवृत्समां श्लिष्टां कुर्याद्विप्रस्य मेखलाम् । मुंजाभावे कुशेनाहुर्ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः
मुंजेच्या तीन वळ्यांची घट्ट मेखला ब्राह्मणासाठी तयार करावी. मुंजा नसेल तर कुशेने किंवा एक किंवा तीन गाठींनी ती करावी असे सांगितले आहे.
धारयेद्वैणवपालाशौ दंडौ केशांतिकौ द्विजः । यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
द्विजाने नेहमी केसांच्या टोकापर्यंत पोहोचणारे दोन दांडे, एक बांबूचा आणि एक पळसाच्या लाकडाचा, किंवा यज्ञासाठी योग्य, मऊ आणि डाग नसलेला लाकडाचा एक दांडा घ्यावा.
सायंप्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । कामाल्लोभाद्भयान्मोहात्त्यक्त्वैनां पतितो भवेत्
द्विजाने सकाळी आणि संध्याकाळी एकाग्र मनाने संध्यावंदन करावे. इच्छेने, लोभाने, भीतीने किंवा मोहाने ते सोडल्यास तो पतित होतो.
अग्निकार्यं ततः कुर्यात्सायंप्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा
यानंतर, प्रसन्न मनाने सकाळी आणि संध्याकाळी अग्निकर्म करावे. स्नान करून देव, ऋषी आणि पितर यांना तृप्त करावे.
देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः पत्रैर्यवांबुभिः । अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
देवतांची पूजा फुलांनी, पानांनी, जवाने आणि पाण्याने करावी. वडीलधाऱ्यांना नेहमी धर्माप्रमाणे आदराने नमस्कार करावा.
असावहं भो नामेति सम्यक्प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तंद्रादिपरिवर्जितः
योग्य नमस्कार करून, 'मी अमुक आहे, प्रभो' असे म्हणावे, आळस वगैरे टाळून, दीर्घायुष्य आणि आरोग्यासाठी.
आयुष्मान्भव सौम्येति वचो विप्रोऽभिवादने । आकारश्चास्य नाम्नोंऽते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः
नमस्काराला प्रत्युत्तर म्हणून ब्राह्मणाने 'दीर्घायुषी हो, सौम्य' असे म्हणावे आणि नावाचा शेवटचा अक्षर लांब उच्चारावा.
यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
जो ब्राह्मण नमस्काराचे प्रत्युत्तर देत नाही, त्याला विद्वानांनी नमस्कार करू नये; तो शूद्रासारखाच आहे.
व्यत्यस्तपाणिना कार्यं पादसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
गुरूंच्या पायांना स्पर्श करताना डाव्या पायाला डाव्या हाताने आणि उजव्या पायाला उजव्या हाताने स्पर्श करावा.
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । अवाप्य प्रयतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
सांसारिक, वैदिक किंवा आध्यात्मिक असे कोणतेही ज्ञान प्रयत्नपूर्वक मिळवल्यावर प्रथम गुरूंना नमस्कार करावा.
नोदकं धारयेद्भैक्ष्यं पुष्पाणि समिधस्तथा । एवंविधानि चान्यानि न देवार्थेषु कर्म्मसु
देवतांच्या कार्यात असताना पाणी, भिक्षा, फुले, समिधा किंवा अशी कोणतीही वस्तू हातात धरू नये.