तस्य पादौ तु सफलौ तदर्थं गतिशालिनौ । तावेव धन्यावाख्यातौ यौ तु पूजाकरौ करौ
त्याचे पाय खरोखरच फलदायी आहेत आणि म्हणूनच ते चालण्यासाठी योग्य आहेत; ज्या हातांनी पूजा केली जाते, तेच खरे धन्य हात आहेत.
उत्तमांगमुत्तमांगं तद्धरौ नम्रमेव यत् । सा जिह्वा या हरिं स्तौति तन्मनस्तत्पदानुगम्
तेच डोके श्रेष्ठ आहे जे हरिपुढे वाकतं; तीच जिव्हा धन्य आहे जी हरिचं स्तवन करते, आणि तेच मन पवित्र आहे जे त्याच्या पावलांमागे चालतं.
तानि लोमानि चोच्यंते यानि तन्नाम्नि चोत्थितम् । कुर्वंति तच्च नेत्रांबु यदच्युतप्रसंगतः
तीच केस गौरवले जातात जे त्याच्या नावावर उभे राहतात, आणि तेच अश्रू डोळ्यातून पडतात जे अच्युताच्या कृपेने येतात.
अहो लोका अतितरां दैवदोषेण वंचिताः । नामोच्चारणमात्रेण मुक्तिदं न भजंति वै
अरे, लोक किती मोठ्या प्रमाणात नशिबामुळे फसले आहेत! फक्त नाव उच्चारलं तरी मुक्ती मिळते, पण तरीही ते ते घेत नाहीत.
वंचितास्ते च कलुषाः स्त्रीणां संगप्रसंगतः । प्रतिष्ठंति च लोमानि येषां नो कृष्णशब्दने
ते अपवित्र लोक फसलेले आहेत, स्त्रियांच्या संगात गुंतलेले; ज्यांच्या अंगावर कृष्णाच्या नावाने रोमांच येत नाहीत.
ते मूर्खा ह्यकृतात्मानः पुत्रशोकादि विह्वलाः । रुदंति बहुलालापैर्न कृष्णाक्षरकीर्तने
ते मूर्ख, स्वभावाने असंयमी आणि पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेले; ते अनेक शब्दांत रडतात, पण कृष्णाच्या अक्षरांची कीर्ती गात नाहीत.
जिह्वां लब्ध्वापि लोकेऽस्मिन्कृष्णनामजपेन्नहि । लब्ध्वापि मुक्तिसोपानं हेलयैव च्यवंति ते
या जगात जिव्हा मिळूनही, ते कृष्णाचं नाव जपत नाहीत; मुक्तीचं पायरी मिळूनही, ते दुर्लक्षामुळे खाली पडतात.
तस्माद्यत्नेन वै विष्णुं कर्मयोगेन मानवः । कर्मयोगार्च्चितो विष्णुः प्रसीदत्येव नान्यथा
म्हणून माणसाने प्रयत्नपूर्वक कर्मयोगाने विष्णूची पूजा करावी; कर्मयोगाने पूजिलेला विष्णूच खरा प्रसन्न होतो, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.
तीर्थादप्यधिकं तीर्थं विष्णोर्भजनमुच्यते । सर्वेषां खलु तीर्थानां स्नानपानावगाहनैः
विष्णूचं भजन हे सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ मानलं जातं; सर्व तीर्थांत स्नान, पिणं किंवा बुडणं केल्याने
यत्फलं लभते मर्त्यस्तत्फलं कृष्णसेवनात् । यजंते कर्मयोगेन धन्या एव नरा हरिम्
माणसाला जे फळ मिळतं, तेच फळ कृष्णाची सेवा केल्यावर मिळतं; खरंच, धन्य तेच पुरुष जे कर्मयोगाने हरिची पूजा करतात.
तस्माद्भजध्वं मुनयः कृष्णं परममंगलम्
म्हणून, हे मुनींनो, कृष्णाचं, परम मंगलाचं भजन करा.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे विष्णुभक्तिप्रशंसनं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील 'विष्णूभक्तिप्रशंसा' नावाचा पन्नासावा अध्याय संपला.
ऋषय ऊचु- कर्मयोगः कथं सूत येन चाराधितो हरिः । प्रसीदति महाभाग वद नो वदतां वर
ऋषी म्हणाले — सूताजी, कोणत्या कर्मयोगाने हरिची उपासना करता येते? तो कसा प्रसन्न होतो? हे भाग्यवान, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आम्हाला ते कृपया सांग.
येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः । तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्
ज्यामुळे भगवंत, सर्वश्रेष्ठ ईश्वर, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांनी उपासावा जातो, ते आम्हाला सांग. हे सर्व लोकांचे रक्षण व्हावे आणि धर्म टिकावा म्हणून आम्ही विचारतो.
तं कर्मयोगं वद नः सूत मूर्तिमयस्तु यः । इति शुश्रूषवो विप्रा भवदग्रे व्यवस्थिताः
हे सूताजी, तो मूर्त स्वरूपातील कर्मयोग आम्हाला सांग. आम्ही ब्राह्मण, ऐकण्याची उत्कंठा ठेवून, तुमच्यासमोर उभे आहोत.
सूत उवाच- एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । ऋषिभिरग्निसंकाशैर्व्यासस्तानाह तच्छृणु
सूत म्हणाले — पूर्वी असाच प्रश्न सत्यवतीपुत्र व्यासांना तेजस्वी ऋषींनी विचारला होता. व्यासांनी त्यांना उत्तर दिले; ते ऐका.
व्यास उवाच- शृणुध्वंमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यंतिकफलप्रदम्
व्यास म्हणाले — हे सर्व ऋषींनो, मी जे सांगणार आहे तो सनातन कर्मयोग ऐका, जो ब्राह्मणांना अंतिम फल देणारा आहे.
आम्नायसिद्धमखिलं ब्राह्मणार्थं प्रदर्शितम् । ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
परंपरेत जे काही सिद्ध झाले आहे, ते सर्व ब्राह्मणांच्या हितासाठी दर्शविले आहे. पूर्वी प्रजापती मनूंनी ऐकणाऱ्या ऋषींना हे सांगितले होते.
सर्वव्याधिहरं पुण्यमृषिसंघैर्निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
हे सर्व रोग दूर करणारे, पुण्यदायक आणि ऋषीगणांनी आचरलेले आहे. तुम्ही एकाग्र मनाने माझे बोलणे ऐका.
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमः । गर्भाष्टमेऽष्टमेवाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
उपनयन झाल्यावर, श्रेष्ठ द्विजांनी आपल्या परंपरेनुसार, गर्भधारणेच्या किंवा जन्माच्या आठव्या वर्षी वेदांचे अध्ययन करावे.
दंडी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्ष्यमाणो गुरोर्मुखम्
त्याने दंड घ्यावा, मेखला बांधावी, यज्ञोपवीत घालावे, कृष्णाजिन पांघरावे, भिक्षा मागून खावे, गुरूच्या हितासाठी वागावे आणि गुरूच्या चेहऱ्याकडे पाहावे.
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानां त्रिवृत्सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
यज्ञोपवीतासाठी पूर्वी ब्रह्मदेवांनी कापसाचे तीन धाग्यांचे यज्ञोपवीत ब्राह्मणांसाठी तयार केले होते, किंवा ते कुशा किंवा वस्त्राचेही असू शकते.
सदोपवीती चैव स्यात्सदाबद्ध शिखो द्विजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म्म तद्भवत्ययथाकृतम्
द्विजाने नेहमी यज्ञोपवीत घालावे आणि शिखा नेहमी बांधलेली असावी. अन्यथा केलेले कर्म योग्य होत नाही.
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्लं तांतवमुत्तमम्
त्याने शुद्ध वस्त्र किंवा काषाय रंगवलेले कापसाचे वस्त्र घालावे. तेच पांढरे आणि उत्कृष्ट सूती वस्त्र परिधान करावे.
उत्तरं तु समाम्नातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गावयमपि रौरवं वा विधीयते
वरच्या अंगावर घालायचे वस्त्र म्हणजे शुभ कृष्णाजिन आहे. ते नसेल तर गायीचे कातडे किंवा मेंढीचे लोकरही चालते.
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यबाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कंठसज्जने
उजवा हात वर करून डाव्या हातावर ठेवून यज्ञोपवीत नेहमी घालावे; गळ्यात घातल्यास त्याला निवीत म्हणतात.
सव्यबाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्येकर्मणि योजयेत्
डावा हात वर करून उजव्या हातावर ठेवला, तर त्याला प्राचीनावीत म्हणतात आणि ते पितृकार्यांसाठी वापरावे.
अग्न्यागारे गवां गोष्ठे होमे तप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
अग्निकुंडात, गायींच्या गोठ्यात, होम करताना, तप करताना, स्वाध्याय करताना, जेवतांना आणि ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत नेहमी यज्ञोपवीत घालावे.
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
गुरूंच्या उपस्थितीत, संध्याकाळी, सत्पुरुषांच्या संगतीत आणि उपासनेच्या वेळी नेहमी यज्ञोपवीत घालावे; हीच सनातन प्रथा आहे.
मौंजी त्रिवृत्समां श्लिष्टां कुर्याद्विप्रस्य मेखलाम् । मुंजाभावे कुशेनाहुर्ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः
मुंजेच्या तीन वळ्यांची घट्ट मेखला ब्राह्मणासाठी तयार करावी. मुंजा नसेल तर कुशेने किंवा एक किंवा तीन गाठींनी ती करावी असे सांगितले आहे.