स्वस्थो भव महाराज भुक्त्वा राज्यमकंटकम् । पुनर्द्रक्ष्यसि राजेंद्र यजमानो विशेषतः
महामहाराज, निर्धास्त रहा, काट्याविना राज्याचा उपभोग घे. राजेंद्र, तू पुन्हा यज्ञ करणारा म्हणून विशेषत्वाने पाहशील.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्यं। नाम ऊनपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या स्वर्गखंडात प्रयागमाहात्म्य नावाचा उणपन्नासावा अध्याय येथे संपला.
ऋषय ऊचुः- भवता कथितं सर्वं यत्किंचित्पृष्टमेव च । इदानीमपि पृच्छाम एकं वद महामते
ऋषी म्हणाले: तुम्ही जे काही सांगितले आणि आम्ही जे विचारले, ते सर्व समजावून सांगितले आहे. आता आम्ही एक गोष्ट विचारतो, हे महामती, ती सांगा.
एतेषां खलु तीर्थानां सेवनाद्यत्फलं लभेत् । सर्वेषां किल कृत्वैकं कर्म केन च लभ्यते
या सर्व तीर्थांची सेवा केल्याने काय फळ मिळते? एकच कर्म करून सर्वांचे फळ कसे मिळवता येईल?
एतन्नो ब्रूहि सर्वज्ञ कर्मैवं यदि वर्तते । सूत उवाच- कर्मयोगः किल प्रोक्तो वर्णानां द्विजपूर्वशः
हे सर्वज्ञा, असे कर्म असल्यास ते आम्हाला सांगा. सूत म्हणाले: कर्मयोग सर्व वर्णांसाठी, विशेषतः द्विजांसाठी सांगितला आहे.
नानाविधो महाभागास्तत्र चैकं विशिष्यते । हरिभक्तिः कृता येन मनसा वचसा गिरा
हे महाभागांनो, कर्माचे अनेक प्रकार आहेत, पण त्यात एक श्रेष्ठ आहे: मन, वाणी आणि कृतीने केलेली हरिभक्ती.
जितं तेन जितं तेन जितमेव न संशयः । हरिरेव समाराध्यः सर्वदेवेश्वरेश्वरः
जो फक्त हरिची भक्ती करतो, तोच खरा विजयी आहे, यात काहीच शंका नाही. कारण सर्व देवांचेही स्वामी असलेल्या हरिला जेव्हा एखाद्याने भक्तीने पुजले, तेव्हा तोच खरा जिंकतो.
हरिनाममहामंत्रैर्नश्येत्पापपिशाचकम् । हरेः प्रदक्षिणं कृत्वा सकृदप्यमलाशयाः
हरिच्या नावाच्या मोठ्या मंत्रांनी पापरूपी राक्षस नष्ट होतो. शुद्ध मनाने एकदाच जरी हरिची प्रदक्षिणा केली, तरीही पाप नाहीसे होते.
सर्वतीर्थसमाप्लावं लभंते यन्न संशयः । प्रतिमां च हरेर्दृष्ट्वा सर्वतीर्थफलं लभेत्
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्याचा पुण्यफल मिळते, यात शंका नाही. हरिची मूर्ती पाहिल्यावर सर्व तीर्थांचे फळ मिळते.
विष्णुनामपरं जप्त्वा सर्वमंत्रफलं लभेत् । विष्णुप्रसादतुलसीमाघ्राय द्विजसत्तमाः
विष्णूचे श्रेष्ठ नाव जपल्याने सर्व मंत्रांचे फळ मिळते. विष्णूला अर्पण केलेली तुळशी वास घेतल्यावरही तेच फळ मिळते, हे द्विजश्रेष्ठांनो.
प्रचंडं विकरालं तद्यमस्यास्यं न पश्यति । सकृत्प्रणामी कृष्णस्य मातुः स्तन्यं पिबेन्नहि
जो कृष्णाला एकदाच नमस्कार करतो, त्याला यमाचे भयंकर तोंड कधीच दिसत नाही. आणि त्याच्या आईचे दूध व्यर्थ जात नाही.
हरिपादे मनो येषां तेभ्यो नित्यं नमोनमः । पुल्कसः श्वपचो वापि ये चान्ये म्लेच्छजातयः
ज्यांचे मन नेहमी हरिपादांमध्ये आहे, त्यांना मी नेहमी नमस्कार करतो, मग ते पुल्कस, श्वपच किंवा इतर कुठल्याही जातीचे असोत.
तेऽपि वंद्या महाभागा हरिपादैकसेवकाः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा
फक्त हरिपादांची सेवा करणारे हे भाग्यवानही वंदनीय आहेत. मग पुण्यवान ब्राह्मण, भक्त आणि राजर्षी तर किती अधिक वंदनीय असतील!
हरौ भक्तिं विधायैव गर्भवासं न पश्यति । हरेरग्रे स्वनैरुच्चैर्नृत्यंस्तन्नामकृन्नरः
हरिप्रती भक्ती ठेवणारा पुन्हा गर्भवास पाहत नाही. जो हरिपुढे मोठ्याने नाचतो आणि त्याचे नाव उच्चारतो, त्याला हा लाभ मिळतो.
पुनाति भुवनं विप्रा गंगादि सलिलं यथा । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य आलापादपि भक्तितः
जसा गंगा व इतर पवित्र नद्या जग शुद्ध करतात, तसाच भक्ताच्या दर्शनाने, स्पर्शाने किंवा भक्तीभावाने संवादानेही जग शुद्ध होते, हे विप्रांनो.
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । हरेः प्रदक्षिणं कुर्वन्नुच्चैस्तन्नामकृन्नरः
जो हरिची प्रदक्षिणा करताना मोठ्याने त्याचे नाव घेतो, तो ब्रह्महत्येसारख्या पापांतून मुक्त होतो, यात काहीच शंका नाही.
करतालादिसंधानं सुस्वरं कलशब्दितम् । ब्रह्महत्यादिकं पापं तेनैव करतालितम्
करताल वगैरे वाजवून गोड स्वरात गाणे किंवा टाळ्या वाजवल्याने, ब्रह्महत्येसारखे मोठे पापही नष्ट होते.
हरिभक्तिकथामुक्त्वा ख्यायिकां शृणुयाच्च यः । तस्य संदर्शनादेव पूतो भवति मानवः
जो हरिभक्तीची कथा न सांगता इतर कथा ऐकतो, त्याच्या केवळ दर्शनानेही माणूस पवित्र होतो.
किं पुनस्तस्य पापानामाशंका मुनिपुंगवाः । तीर्थानां च परं तीर्थं कृष्णनाम महर्षयः
म्हणून त्याच्या पापांची चिंता काय उरली, हे मुनिश्रेष्ठांनो? कृष्णाचे नाव हेच सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ आहे, हे महर्षींनो.
तीर्थीकुर्वंति जगतीं गृहीतं कृष्णनाम यैः । तस्मान्मुनिवराः पुण्यं नातः परतरं विदुः
ज्यांनी कृष्णाचे नाव घेतले, ते जगालाच तीर्थ बनवतात. म्हणून, हे मुनिवरांनो, याहून मोठे पुण्य दुसरे नाही, हे जाणावे.
विष्णुप्रसादनिर्माल्यं भुक्त्वा धृत्वा च मस्तके । विष्णुरेव भवेन्मर्त्यो यमशोकविनाशनः
विष्णूच्या प्रसादाचे नirmālya खाल्ले किंवा डोक्यावर ठेवले, तर माणूसच विष्णू होतो आणि यम व दुःखाचा नाश करतो.
अर्चनीयो नमस्कार्यो हरिरेव न संशयः । ये महाविष्णुमव्यक्तं देवं वापि महेश्वरम्
फक्त हरिलाच पूजावे आणि नमस्कार करावा, यात शंका नाही. मग तो महाविष्णू असो, अव्यक्त देव असो किंवा महेश्वर असो.
एकीभावेन पश्यंति न तेषां पुनरुद्भवः । तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम्
जे सर्वांना एकरूप मानतात, त्यांना पुन्हा जन्म नाही. म्हणून, विष्णू हा आद्य, अनंत आणि अविनाशी आत्मा आहे, हे जाणावे.
हरिं चैकं प्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि । ये समानं प्रपश्यंति हरिं वै देवतांतरम्
फक्त हरिलाच पाहा आणि त्याचीच पूजा करा. जे हरिला आणि इतर देवतांना एकसमान मानतात—
ते यांति नरकान्घोरांन्न तांस्तु गणयेद्धीरः । मूर्खं वा पंडितं वापि ब्राह्मणं केशवप्रियम्
जे नरकात पडतात, त्यांना शहाणा माणूस कधीच मोजत नाही—ते मूर्ख असोत, विद्वान असोत, किंवा केशवाला प्रिय असलेला ब्राह्मण असो.
श्वपाकं वा मोचयति नारायणः स्वयं प्रभुः । नारायणात्परो नास्ति पापराशि दवानलः
नारायण स्वतः, प्रभू, अगदी श्वपाकालाही मुक्त करू शकतो; नारायणापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही—तोच पापांचा डोंगर जाळणारा अग्नि आहे.
कृत्वापि पातकं घोरं कृष्णनाम्ना विमुच्यते । स्वयं नारायणो देवः स्वनाम्नि जगतां गुरुः
कोणी कितीही भयंकर पाप केलं तरी, कृष्णाचं नाव घेतल्यावर तो मुक्त होतो; नारायण स्वतः, जगाचा गुरु, आपल्या नावातच वास करतो.
आत्मनोऽभ्यधिकां शक्तिं स्थापयामास सुव्रताः । अत्र ये विवदंते वै आयासलघुदर्शनात्
सुव्रती लोकांनी स्वतःपेक्षा मोठी शक्ती निर्माण केली; इथे जे वाद घालतात, ते फक्त प्रयत्न आणि सोपेपणा याचा उथळ विचार करतात.
फलानां गौरवाच्चापि ते यांति नरकं बहु । तस्माद्धरौ भक्तिमान्स्याद्धरिनामपरायणः
फळांचं ओझं जड असल्यामुळे ते अनेक नरकात जातात; म्हणून हरिवर भक्ती ठेवावी आणि त्याच्या नावावर मन लावावं.
पूजकं पृष्ठतो रक्षेन्नामिनं वक्षसि प्रभुः । हरिनाममहावज्रं पापपर्वतदारणे
प्रभू पूजकाचं पाठीमागून रक्षण करतो आणि त्याचं नाव घेणाऱ्याला छातीशी धरतो; हरिनामाचं मोठं वज्र पापाचे पर्वत फोडतं.