वासुदेव उवाच- मम वाक्यं तु कर्तव्यं तव स्नेहाद्ब्रवीम्यहम् । नित्यं यज्ञरतो भूत्वा प्रयागे विगतज्वरः
वासुदेव म्हणाले: माझे शब्द पाळावेत; तुझ्यावर प्रेमामुळे मी हे सांगतो. नेहमी यज्ञात मग्न राहा आणि प्रयागात निर्व्याजपणे रहा.
प्रयागं संस्मरन्नित्यं सहास्माभिर्युधिष्ठिर । स्वयं प्राप्स्यसि राजेंद्र स्वर्गलोकं तु शाश्वतम्
हे युधिष्ठिरा, आमच्यासोबत प्रयागाचे नेहमी स्मरण करत राहा. राजेंद्र, तू स्वतः शाश्वत स्वर्गलोक प्राप्त करशील.
प्रयागमनुगच्छेद्वा वसते वापि यो नरः । सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोकं च गच्छति
जो मनुष्य प्रयागाकडे जातो किंवा तिथे राहतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होतो आणि स्वर्गलोक प्राप्त करतो.
प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो नियतः शुचिः
जो कोणी दान घेण्यापासून दूर राहतो, समाधानाने राहतो, संयमी आणि शुद्ध असतो—
अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते । अकोपनश्च राजेंद्र सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
जो अहंकार सोडतो, राजेंद्र, तो तीर्थाचे फळ मिळवतो; जो रागावणारा नाही, सत्य बोलतो, दृढ व्रती आहे आणि सर्व जीवांना स्वतःसारखे मानतो—तो तीर्थाचे फळ मिळवतो.
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम् । न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते
ऋषी आणि देवांनी यज्ञ सांगितले आहेत; पण, राजन, गरीब माणसाला यज्ञ करता येत नाही.
बहूपकरणो यज्ञो नानासंभारसंभ्रमः । प्राप्यते विविधैरर्थ्यैः समृद्धैर्वा नरैः क्वचित्
यज्ञासाठी अनेक साधने आणि विविध सामग्री लागते; हे कधी कधी संपन्न किंवा साधनसंपन्न लोकच करू शकतात.
यो दरिद्रैरपि बुधैः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर । ततो यज्ञफलैः पुण्यैस्तन्निबोध जनेश्वर
पण, जनाधिपती, जे गरीब पण बुद्धिमान आहेत, त्यांनाही जे मिळवता येते, ते ऐक. हे पुण्य यज्ञाच्या फळासारखेच आहे.
ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते
हे भरतश्रेष्ठा, ऋषींचे हे परम गूढ आहे: तीर्थयात्रेचे पुण्य यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
दशकोटिसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । माघमासे तु गंगायां गमिष्यंति नरर्षभ
दहा कोटी हजार आणि त्याहूनही तीस कोटी, हे नरश्रेष्ठा, माघ महिन्यात गंगेत स्नानासाठी जातील.
स्वस्थो भव महाराज भुक्त्वा राज्यमकंटकम् । पुनर्द्रक्ष्यसि राजेंद्र यजमानो विशेषतः
महामहाराज, निर्धास्त रहा, काट्याविना राज्याचा उपभोग घे. राजेंद्र, तू पुन्हा यज्ञ करणारा म्हणून विशेषत्वाने पाहशील.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्यं। नाम ऊनपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या स्वर्गखंडात प्रयागमाहात्म्य नावाचा उणपन्नासावा अध्याय येथे संपला.
ऋषय ऊचुः- भवता कथितं सर्वं यत्किंचित्पृष्टमेव च । इदानीमपि पृच्छाम एकं वद महामते
ऋषी म्हणाले: तुम्ही जे काही सांगितले आणि आम्ही जे विचारले, ते सर्व समजावून सांगितले आहे. आता आम्ही एक गोष्ट विचारतो, हे महामती, ती सांगा.
एतेषां खलु तीर्थानां सेवनाद्यत्फलं लभेत् । सर्वेषां किल कृत्वैकं कर्म केन च लभ्यते
या सर्व तीर्थांची सेवा केल्याने काय फळ मिळते? एकच कर्म करून सर्वांचे फळ कसे मिळवता येईल?
एतन्नो ब्रूहि सर्वज्ञ कर्मैवं यदि वर्तते । सूत उवाच- कर्मयोगः किल प्रोक्तो वर्णानां द्विजपूर्वशः
हे सर्वज्ञा, असे कर्म असल्यास ते आम्हाला सांगा. सूत म्हणाले: कर्मयोग सर्व वर्णांसाठी, विशेषतः द्विजांसाठी सांगितला आहे.
नानाविधो महाभागास्तत्र चैकं विशिष्यते । हरिभक्तिः कृता येन मनसा वचसा गिरा
हे महाभागांनो, कर्माचे अनेक प्रकार आहेत, पण त्यात एक श्रेष्ठ आहे: मन, वाणी आणि कृतीने केलेली हरिभक्ती.
जितं तेन जितं तेन जितमेव न संशयः । हरिरेव समाराध्यः सर्वदेवेश्वरेश्वरः
जो फक्त हरिची भक्ती करतो, तोच खरा विजयी आहे, यात काहीच शंका नाही. कारण सर्व देवांचेही स्वामी असलेल्या हरिला जेव्हा एखाद्याने भक्तीने पुजले, तेव्हा तोच खरा जिंकतो.
हरिनाममहामंत्रैर्नश्येत्पापपिशाचकम् । हरेः प्रदक्षिणं कृत्वा सकृदप्यमलाशयाः
हरिच्या नावाच्या मोठ्या मंत्रांनी पापरूपी राक्षस नष्ट होतो. शुद्ध मनाने एकदाच जरी हरिची प्रदक्षिणा केली, तरीही पाप नाहीसे होते.
सर्वतीर्थसमाप्लावं लभंते यन्न संशयः । प्रतिमां च हरेर्दृष्ट्वा सर्वतीर्थफलं लभेत्
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्याचा पुण्यफल मिळते, यात शंका नाही. हरिची मूर्ती पाहिल्यावर सर्व तीर्थांचे फळ मिळते.
विष्णुनामपरं जप्त्वा सर्वमंत्रफलं लभेत् । विष्णुप्रसादतुलसीमाघ्राय द्विजसत्तमाः
विष्णूचे श्रेष्ठ नाव जपल्याने सर्व मंत्रांचे फळ मिळते. विष्णूला अर्पण केलेली तुळशी वास घेतल्यावरही तेच फळ मिळते, हे द्विजश्रेष्ठांनो.
प्रचंडं विकरालं तद्यमस्यास्यं न पश्यति । सकृत्प्रणामी कृष्णस्य मातुः स्तन्यं पिबेन्नहि
जो कृष्णाला एकदाच नमस्कार करतो, त्याला यमाचे भयंकर तोंड कधीच दिसत नाही. आणि त्याच्या आईचे दूध व्यर्थ जात नाही.
हरिपादे मनो येषां तेभ्यो नित्यं नमोनमः । पुल्कसः श्वपचो वापि ये चान्ये म्लेच्छजातयः
ज्यांचे मन नेहमी हरिपादांमध्ये आहे, त्यांना मी नेहमी नमस्कार करतो, मग ते पुल्कस, श्वपच किंवा इतर कुठल्याही जातीचे असोत.
तेऽपि वंद्या महाभागा हरिपादैकसेवकाः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा
फक्त हरिपादांची सेवा करणारे हे भाग्यवानही वंदनीय आहेत. मग पुण्यवान ब्राह्मण, भक्त आणि राजर्षी तर किती अधिक वंदनीय असतील!
हरौ भक्तिं विधायैव गर्भवासं न पश्यति । हरेरग्रे स्वनैरुच्चैर्नृत्यंस्तन्नामकृन्नरः
हरिप्रती भक्ती ठेवणारा पुन्हा गर्भवास पाहत नाही. जो हरिपुढे मोठ्याने नाचतो आणि त्याचे नाव उच्चारतो, त्याला हा लाभ मिळतो.
पुनाति भुवनं विप्रा गंगादि सलिलं यथा । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य आलापादपि भक्तितः
जसा गंगा व इतर पवित्र नद्या जग शुद्ध करतात, तसाच भक्ताच्या दर्शनाने, स्पर्शाने किंवा भक्तीभावाने संवादानेही जग शुद्ध होते, हे विप्रांनो.
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । हरेः प्रदक्षिणं कुर्वन्नुच्चैस्तन्नामकृन्नरः
जो हरिची प्रदक्षिणा करताना मोठ्याने त्याचे नाव घेतो, तो ब्रह्महत्येसारख्या पापांतून मुक्त होतो, यात काहीच शंका नाही.
करतालादिसंधानं सुस्वरं कलशब्दितम् । ब्रह्महत्यादिकं पापं तेनैव करतालितम्
करताल वगैरे वाजवून गोड स्वरात गाणे किंवा टाळ्या वाजवल्याने, ब्रह्महत्येसारखे मोठे पापही नष्ट होते.
हरिभक्तिकथामुक्त्वा ख्यायिकां शृणुयाच्च यः । तस्य संदर्शनादेव पूतो भवति मानवः
जो हरिभक्तीची कथा न सांगता इतर कथा ऐकतो, त्याच्या केवळ दर्शनानेही माणूस पवित्र होतो.
किं पुनस्तस्य पापानामाशंका मुनिपुंगवाः । तीर्थानां च परं तीर्थं कृष्णनाम महर्षयः
म्हणून त्याच्या पापांची चिंता काय उरली, हे मुनिश्रेष्ठांनो? कृष्णाचे नाव हेच सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ आहे, हे महर्षींनो.
तीर्थीकुर्वंति जगतीं गृहीतं कृष्णनाम यैः । तस्मान्मुनिवराः पुण्यं नातः परतरं विदुः
ज्यांनी कृष्णाचे नाव घेतले, ते जगालाच तीर्थ बनवतात. म्हणून, हे मुनिवरांनो, याहून मोठे पुण्य दुसरे नाही, हे जाणावे.