त्रीणि चाप्यग्निकुंडानि येषां मध्ये तु जाह्नवी । प्रयागादभिनिष्क्रांता सर्वतीर्थपुरस्कृता
तीन अग्निकुंडं आहेत, आणि त्यांच्या मध्ये जाह्नवी वाहते. प्रयागातून बाहेर पडणारी ती सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते.
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता । गंगायमुनया सार्धं संस्थिता लोकभाविनी
सूर्याची कन्या असलेली देवी, जी तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे, ती गंगा आणि यमुनासोबत प्रयागात उभी राहून सर्व लोकांचे पालन करते.
गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल कलां नार्हंति षोडशीम्
गंगा आणि यमुना यांच्या मधला प्रदेश पृथ्वीचा गर्भस्थान मानला जातो. राजसिंहा, प्रयागाच्या सोळाव्या भागाइतकीही इतर कोणतीही जागा नाही.
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिव्यं भुव्यंतरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवि स्मृता
वाऱ्याने सांगितले की, दिव्य, पृथ्वीवरील आणि आकाशातील एकूण साडेतीस कोटी तीर्थे आहेत; ती सर्व तीर्थे गंगेच्या पोटात आहेत असे मानले जाते.
प्रयागं समधिष्ठानं कंबलाश्वतरावुभौ । भोगवत्यथ या चैव वेदिरेषा प्रजापतेः
प्रयाग हे कंबळ आणि अश्वतर या दोघांचे स्थळ आहे; तसेच भोगवतीचेही, आणि हा वेदी प्रजापतीचा आहे.
तत्र देवाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमंतो युधिष्ठिर । पूजयंति प्रयागं ते ऋषयश्च तपोधनाः
युधिष्ठिरा, तिथे देव आणि यज्ञ स्वतः मूर्त रूप घेतात; ते प्रयागाची पूजा करतात, तसेच तपस्वी ऋषीही.
यजंते क्रतुभिर्देवांस्तथा बहुधना नृपाः । ततः पुण्यतमो नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत
देव आणि धनाढ्य राजे तिथे यज्ञ करतात; म्हणून, भारत, तिन्ही लोकांत याहून पवित्र काहीच नाही.
प्रभावात्सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो । दशतीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापरे
हे महाबळा, प्रयागाच्या प्रभावामुळे ती सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तिथे दहा हजार तीर्थे आणि तीन कोटी अधिक तीर्थे आहेत.
यत्र गंगा महाभागा स देशस्तत्तपोवनम् । सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गंगातीरसमाश्रितम्
जिथे पुण्यवती गंगा वाहते, तो प्रदेश तपोभूमी आहे; गंगेच्या काठावर असलेले ते क्षेत्र सिद्धक्षेत्र म्हणून ओळखावे.
इति सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य वा । सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा
हे सत्य द्विज, सज्जन, आपला मुलगा, मित्र किंवा निष्ठावान शिष्य यांच्या कानात जपावे.
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सेव्यमिदं शुभम् । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्ममुत्तमम्
हे धन्य आहे, हे स्वर्गप्राप्तीसाठी आहे, हे सेवनीय आहे, हे शुभ आहे; हे पुण्य आहे, रमणीय आहे, पावन आहे आणि श्रेष्ठ धर्म आहे.
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम् । अधीत्य च द्विजो ध्यायन्निर्मलत्वमवाप्नुयात्
हे महर्षींचे गूढ आहे, सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; जो द्विज हे वाचून मनन करतो, तो निर्मळता प्राप्त करतो.
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः । जातिस्मरत्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते
जो हा पुण्य तीर्थ नेहमी ऐकतो, तो नेहमी शुद्ध राहून जन्मजन्मांतरीची स्मृती मिळवतो आणि स्वर्गात आनंद भोगतो.
प्राप्यंते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टार्थदर्शिभिः । स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव
सज्जन आणि शिष्टार्थ जाणणारे हे तीर्थ प्राप्त करतात; कौरव्य, तू तीर्थात स्नान कर आणि वाकडे मन ठेवू नकोस.
त्वया तु सम्यक्पृष्टेन कथितं तु मया विभो । पितरस्तारिताः सर्वे तारिताश्च पितामहाः
तू योग्य प्रकारे विचारलेस म्हणून मी तुला सांगितले; त्यामुळे तुझे सर्व पितर आणि आजोबा तारले गेले.
प्रयागस्य तु सर्वे ते कलां नार्हंति षोडशीम् । एवं ज्ञानं च योगं च तीर्थं चैव युधिष्ठिर
प्रयागाच्या सोळाव्या भागाइतकीही इतर कोणतीही गोष्ट नाही; युधिष्ठिरा, असे ज्ञान, योग आणि तीर्थ.
बहुक्लेशेन युज्यंते ततो यांति परां गतिम् । प्रयागस्मरणाल्लोकः स्वर्गलोकं च गच्छति
ती प्राप्त करायला फार कष्ट घ्यावे लागतात आणि मगच ती परम अवस्था मिळते; प्रयागाचे स्मरण केल्याने माणूस स्वर्गलोकात जातो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणातील स्वर्गखंडातील प्रयागमाहात्म्याचा सत्तेचाळीसावा अध्याय इथे संपतो.
युधिष्ठिर उवाच- कथा सर्वात्वियं प्रोक्ताप्रयागस्य महामुने । एवं मे सर्वमाख्याहि यथा च मम तारयेत्
युधिष्ठिर म्हणाला – महर्षी, प्रयागाची कथा तू संपूर्ण सांगितलीस; आता मला असे सर्व काही सांग, ज्यामुळे मीही तारला जाऊ शकेन.
मार्कंडेय उवाच- शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रोक्तं सर्वमिदं जगत् । ब्रह्माविष्णुस्तथेशानो देवता प्रभुरव्ययः
मार्कंडेय म्हणाला – राजन, ऐक, मी तुला हे सर्व जसे सांगितले तसे सांगतो; ब्रह्मा, विष्णु आणि ईशान, हे देवांचे अविनाशी प्रभू.
ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जंगमं च यत् । तान्येतानि परो लोके विष्णुः पालयति प्रजाः
ब्रह्मा सर्व सजीव आणि निर्जीव जीवांची निर्मिती करतो; त्या सर्व जीवांचे वरच्या लोकात विष्णू रक्षण करतो.
कल्पांते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् । न ददाति च नाध्येति न कदाचिद्विनश्यति
कल्पाच्या शेवटी रुद्र हे संपूर्ण जग नष्ट करतो; तो न देता, न घेतो आणि कधीच नष्ट होत नाही.
ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति । उत्तरेण प्रतिष्ठानादिदानीं ब्रह्म तिष्ठति
जो सर्व जीवांचा स्वामी आहे, त्याला जो खरोखर पाहतो, तोच खरा पाहतो; आता उत्तरेला स्थिर झाल्यावर ब्रह्मा तिथेच आहे.
महेश्वरो वटे भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः । ततो देवाः सगंधर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
परमेश्वर महेश्वर होऊन वडाच्या झाडाखाली राहतो; मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि मोठे ऋषी तिथे येतात.
रक्षंति परमं नित्यं पापकर्मपरायणान् । ये तु चान्ये च तिष्ठंति न यांति परमां गतिम्
ते नेहमीच पापी कर्म करणाऱ्यांपासून त्या श्रेष्ठ स्थानाचे रक्षण करतात; पण इतर जे राहतात, त्यांना ती उच्च अवस्था मिळत नाही.
युधिष्ठिर उवाच- अप्याह मे यथातत्त्वं यथैषां तिष्ठते श्रुतम् । केन वा कारणेनैव तिष्ठंति लोकसंमताः
युधिष्ठिर म्हणाला — मला खरी गोष्ट सांग, हे सर्व कसे राहतात आणि लोकांनी मान्य केलेले ते इथे का थांबतात, हेही सांग.
मार्कंडेय उवाच- प्रयागे निवसंत्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । कारणं तु प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर
मार्कंडेय म्हणाला — ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर हे प्रयागात राहतात; त्याचे कारण मी सांगतो, नीट ऐक युधिष्ठिरा.
पंचयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मंडलम् । तिष्ठंति रक्षणार्थाय पापकर्मनिवारणाः
प्रयागाचे क्षेत्र पाच योजन रुंद आहे; तिथे ते पाप निवारण आणि रक्षणासाठी राहतात.
तस्मिंस्तु स्वल्पकं पापं नरके पातयिष्यति । एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे समहेश्वरः
तिथे अगदी थोडे पाप केले तरी नरकात पडावे लागते; म्हणूनच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर प्रयागात एकत्र आहेत.
सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले । तिष्ठंति ध्रियमाणाश्च यावदाभूतसंप्लवम्
सात द्वीप, समुद्र आणि पृथ्वीवरील पर्वत हे सर्व, सर्व जीवांचा संहार होईपर्यंत टिकून राहतात.