यथायोगसहस्रेण योगो लभ्येत मानवैः । यस्तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति
जसा योग हजारो प्रयत्नांनी मिळतो, तसाच जो सर्व रत्ने ब्राह्मणांना देतो—
तेन दानेन दत्तेन योगो लभ्येत मानवैः । प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा
त्या दानामुळे, त्या देण्याच्या कृतीमुळे माणसाला योग मिळतो; पण प्रयागात मरण आले, तर हे सर्व लाभ मिळतात, अन्यथा नाही.
प्रधानहेतुं वक्ष्यामि श्रद्दधत्सु च भारत । यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वत्रैव तु दृश्यते
मी श्रद्धावानांसाठी मुख्य कारण सांगतो, भारत; जसे सर्व प्राण्यांमध्ये, सर्वत्र ते दिसते—
ब्रह्म नैवास्ति वै किंचिद्यद्वक्तुं त्विदमुच्यते । यथा सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते
ब्रह्मा व्यतिरिक्त काहीच नाही, पण समजावण्यासाठी हे सांगितले जाते; जसे सर्व प्राण्यांमध्ये ब्रह्मा सर्वत्र पूजला जातो.
एवं सर्वेषु लोकेषु प्रयागः पूज्यते बुधैः । पूज्यते तीर्थराजस्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर
म्हणून सर्व लोकांत विद्वान लोक प्रयागाचं मोठ्या आदरानं पूजन करतात. हे युधिष्ठिरा, खरंच, प्रयागाला तीर्थराज म्हणून मान दिला जातो.
ब्रह्मापि स्मरते नित्यं प्रयागं तीर्थमुत्तमम् । तीर्थराजमनुप्राप्य नैवान्यत्किंचिदिच्छति
ब्रह्मादेखील नेहमी प्रयाग या श्रेष्ठ तीर्थाचं स्मरण करतो. जो एकदा या तीर्थराजाला मिळतो, त्याला दुसऱ्या कशाचीही इच्छा राहत नाही.
को हि देवत्वमासाद्य मानुषत्वं चिकीर्षति । अनेनैवानुमानेन त्वं ज्ञास्यसि युधिष्ठिर
जो एकदा देवपदाला पोहोचतो, त्याला पुन्हा माणूस व्हावं असं कोणाला वाटेल? ह्याच विचारावरून, हे युधिष्ठिरा, तुला समजेल.
यथा पुण्यमपुण्यं वा तथैव कथितं मया । युधिष्ठिर उवाच- श्रुतं तद्यत्त्वया प्रोक्तं विस्मितोऽहं पुनः पुनः
पुण्य आणि पाप जसं मी सांगितलं तसंच आहे. युधिष्ठिर म्हणाला— तू जे सांगितलंस ते मी ऐकलं, आणि मी पुन्हा पुन्हा आश्चर्यचकित होतो आहे.
कथं योगेन तत्प्राप्तिः स्वर्गलोकस्तु कर्मणा । तदा च लभते भोगान्गां च तत्कर्मणां फलम्
योगानं ती प्राप्ती कशी होते, आणि कर्मानं स्वर्ग कसा मिळतो? आणि त्या कर्मामुळे भोग आणि फळ मिळतं का?
तानि कर्माणि पृच्छामि पुनर्यैः प्राप्यते महीम् । मार्कंडेय उवाच- शृणुराजन्महाबाहो यथोक्तकर्म्मणा मही
ज्या कर्मांनी पृथ्वी मिळते ती मी पुन्हा विचारतो. मार्कंडेय म्हणाला— हे महाबाहो राजन, सांगितलेल्या कर्मांनी पृथ्वी कशी मिळते ते ऐक.
गामग्निं ब्राह्मणं शास्त्रं कांचनं सलिलं स्त्रियः । मातरं पितरं चैव यो निंदति नराधिप
जो मनुष्य गायीला, अग्नीला, ब्राह्मणाला, शास्त्राला, सोन्याला, पाण्याला, स्त्रियांना, आई-वडिलांना निंदा करतो, हे नराधिपा—
नैतेषामूर्ध्वगमनमेवमाह प्रजापतिः । एवं योगस्य संप्राप्तिः स्थानं परमदुर्लभम्
त्यांना वरच्या लोकांत जाण्याचा मार्ग नाही, असं प्रजापती म्हणतो. योगाची प्राप्ती फार कठीण आहे, असंही सांगितलं आहे.
गच्छंति नरकं घोरं ये नराः पापकारिणः । हस्त्यश्वं गामनड्वाहं मणिमुक्तादि कांचनम्
जे पाप करणारे लोक आहेत, ते भयंकर नरकात जातात. जो हत्ती, घोडा, गाय, वाहन, मणी, मोती, सोनं चोरतो—
परोक्षं हरते यस्तु पश्चाद्दानं प्रयच्छति । न ते गच्छंति वै स्वर्गं दातारो यत्र भोगिनः
जो एखादी वस्तू लपून घेतो आणि नंतर दान करतो, असे दाता स्वर्गात जात नाहीत, जिथे भोग करणारे राहतात.
अनेन कर्म्मणा युक्ताः पच्यंते नरकेऽधमाः । एवं योगं च धर्म्मं च दातारं च युधिष्ठिर
अशा कर्मांत गुंतलेले नीच लोक नरकात यातना भोगतात. हे युधिष्ठिरा, असाच योग, धर्म आणि दान करणारा सांगितला आहे.
यथा सत्यमसत्यं वा अस्ति नास्तीति यत्फलम् । निरुक्तं तु प्रवक्ष्यामि यथायं स्वयमाप्नुयात्
सत्य किंवा असत्य, अस्तित्व किंवा नाही, यांचं जे फळ आहे, ते मी स्पष्ट सांगतो— माणूस स्वतः कसं मिळवतो ते.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या स्वर्गखंडातील प्रयागमाहात्म्याच्या छेचाळिसाव्या अध्यायाचा समाप्ती.
मार्कंडेय उवाच- शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु । नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिंधुसागरम्
मार्कंडेय म्हणाला— राजन, आता पुन्हा प्रयागाचं माहात्म्य, तसेच नैमिष, पुष्कर, गोतीर्थ आणि सिंधू-सागर संगमाचं ऐक.
कुरुक्षेत्रं गया चैव गंगासागरमेव च । एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
कुरुक्षेत्र, गया आणि गंगा-सागर संगम, हे आणि असे अनेक पवित्र स्थळं, तसेच पुण्यशिलांनी भरलेली डोंगरशिखरं.
दशतीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहुर्मनीषिणः
दहा हजार तीर्थं आणि तीस कोटींहून अधिक तीर्थं नेहमी प्रयागात वास करतात, असं विद्वान लोक सांगतात.
त्रीणि चाप्यग्निकुंडानि येषां मध्ये तु जाह्नवी । प्रयागादभिनिष्क्रांता सर्वतीर्थपुरस्कृता
तीन अग्निकुंडं आहेत, आणि त्यांच्या मध्ये जाह्नवी वाहते. प्रयागातून बाहेर पडणारी ती सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते.
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता । गंगायमुनया सार्धं संस्थिता लोकभाविनी
सूर्याची कन्या असलेली देवी, जी तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे, ती गंगा आणि यमुनासोबत प्रयागात उभी राहून सर्व लोकांचे पालन करते.
गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल कलां नार्हंति षोडशीम्
गंगा आणि यमुना यांच्या मधला प्रदेश पृथ्वीचा गर्भस्थान मानला जातो. राजसिंहा, प्रयागाच्या सोळाव्या भागाइतकीही इतर कोणतीही जागा नाही.
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिव्यं भुव्यंतरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवि स्मृता
वाऱ्याने सांगितले की, दिव्य, पृथ्वीवरील आणि आकाशातील एकूण साडेतीस कोटी तीर्थे आहेत; ती सर्व तीर्थे गंगेच्या पोटात आहेत असे मानले जाते.
प्रयागं समधिष्ठानं कंबलाश्वतरावुभौ । भोगवत्यथ या चैव वेदिरेषा प्रजापतेः
प्रयाग हे कंबळ आणि अश्वतर या दोघांचे स्थळ आहे; तसेच भोगवतीचेही, आणि हा वेदी प्रजापतीचा आहे.
तत्र देवाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमंतो युधिष्ठिर । पूजयंति प्रयागं ते ऋषयश्च तपोधनाः
युधिष्ठिरा, तिथे देव आणि यज्ञ स्वतः मूर्त रूप घेतात; ते प्रयागाची पूजा करतात, तसेच तपस्वी ऋषीही.
यजंते क्रतुभिर्देवांस्तथा बहुधना नृपाः । ततः पुण्यतमो नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत
देव आणि धनाढ्य राजे तिथे यज्ञ करतात; म्हणून, भारत, तिन्ही लोकांत याहून पवित्र काहीच नाही.
प्रभावात्सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो । दशतीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापरे
हे महाबळा, प्रयागाच्या प्रभावामुळे ती सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तिथे दहा हजार तीर्थे आणि तीन कोटी अधिक तीर्थे आहेत.
यत्र गंगा महाभागा स देशस्तत्तपोवनम् । सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गंगातीरसमाश्रितम्
जिथे पुण्यवती गंगा वाहते, तो प्रदेश तपोभूमी आहे; गंगेच्या काठावर असलेले ते क्षेत्र सिद्धक्षेत्र म्हणून ओळखावे.
इति सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य वा । सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा
हे सत्य द्विज, सज्जन, आपला मुलगा, मित्र किंवा निष्ठावान शिष्य यांच्या कानात जपावे.