युधिष्ठिर उवाच- श्रुतं मे ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराणे पुण्यसम्मितम् । तीर्थानां तु सहस्राणि शतानि नियुतानि च
युधिष्ठिर म्हणाला — मी ऐकले आहे की ब्रह्मदेवाने पुराणात पवित्र मानलेल्या हजारो, लाखो तीर्थस्थाने आहेत.
सर्वे पुण्याः पवित्राश्च गतिश्च परमा स्मृता । पृथिव्यां नैमिषं पुण्यमंतरिक्षे च पुष्करम्
ती सर्व पवित्र आणि शुद्ध आहेत, आणि त्यांचा मार्गही श्रेष्ठ मानला जातो; पृथ्वीवर नैमिषारण्य पवित्र आहे, आणि आकाशात पुष्कर.
प्रयागमपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते । सर्वाणि संपरित्यज्य कथमेकं प्रशंससि
प्रयाग आणि कुरुक्षेत्र ही सर्व लोकांसाठी इतर सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ मानली जातात; मग इतर सर्व सोडून एकाच ठिकाणाचे तू इतके कौतुक का करतोस?
अप्रमाणमिदं प्रोक्तमश्रद्धेयमनुत्तमम् । गतिं च परमां दिव्यां भोगांश्चैव यथेप्सितान्
हे विधान खरेच मोजता येणार नाही असे, विश्वास बसणार नाही असे आणि अतुलनीय आहे; तरीही तू सर्वोच्च आणि दिव्य मार्ग तसेच इच्छित भोग यांची महती सांगतोस.
किमर्थमल्पयोगेन बहुधर्मं प्रशंससि । एतं मे संशयं ब्रूहि यथादृष्टं यथाश्रुतम्
थोड्या प्रयत्नाने इतका मोठा धर्म का गौरवतोस? मला पडलेला हा शंका जशी पाहिली आणि ऐकलीस तशी सांग.
मार्कंडेय उवाच- अश्रद्धेयं न वक्तव्यं प्रत्यक्षमपि तद्भवेत् । नरस्य श्रद्दधानस्य पापोपहतचेतसः
मार्कंडेय म्हणाला — जे खरे मानता येणार नाही असे आहे, ते सांगू नये, जरी ते प्रत्यक्ष दिसत असले तरी; कारण ज्याचे मन पापांनी भरले आहे, त्याला श्रद्धा असली तरी—
अश्रद्दधानो ह्यशुचिर्दुर्मतिस्त्यक्तमंगलः । एते पातकिनः सर्वे तेनेदं भाषितं मया
जो श्रद्धाहीन, अशुद्ध, वाईट बुद्धीचा आणि दुर्दैवी आहे, हे सर्व पापीच आहेत; म्हणून मी हे सांगितले.
शृणु प्रयागमाहात्म्यं यथादृष्टं यथाश्रुतम् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च यथान्यत्संभविष्यति
आता मी जसे पाहिले आणि ऐकले तसे, प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे, प्रयागाचे माहात्म्य सांगतो, नीट ऐक.
यथैवान्यन्मया दृष्टं पुरा राजन्यथाश्रुतम् । शास्त्रं प्रमाणं कृत्वा तु पूज्यते योगमात्मनः
राजा, जसे मी पूर्वी इतर गोष्टी पाहिल्या आणि ऐकल्या, तसेच शास्त्राला प्रमाण मानून आत्म्याचा योग प्राप्त होतो.
क्लिश्यते चापरस्तत्र नैव योगमवाप्नुयात् । जन्मांतरसहस्रेभ्यो योगो लभ्येत मानवैः
इतर एखादा माणूस तिथे खूप प्रयत्न करतो, पण त्याला योग मिळत नाही; माणसाला हजारो जन्मांनंतरच योग मिळतो.
यथायोगसहस्रेण योगो लभ्येत मानवैः । यस्तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति
जसा योग हजारो प्रयत्नांनी मिळतो, तसाच जो सर्व रत्ने ब्राह्मणांना देतो—
तेन दानेन दत्तेन योगो लभ्येत मानवैः । प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा
त्या दानामुळे, त्या देण्याच्या कृतीमुळे माणसाला योग मिळतो; पण प्रयागात मरण आले, तर हे सर्व लाभ मिळतात, अन्यथा नाही.
प्रधानहेतुं वक्ष्यामि श्रद्दधत्सु च भारत । यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वत्रैव तु दृश्यते
मी श्रद्धावानांसाठी मुख्य कारण सांगतो, भारत; जसे सर्व प्राण्यांमध्ये, सर्वत्र ते दिसते—
ब्रह्म नैवास्ति वै किंचिद्यद्वक्तुं त्विदमुच्यते । यथा सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते
ब्रह्मा व्यतिरिक्त काहीच नाही, पण समजावण्यासाठी हे सांगितले जाते; जसे सर्व प्राण्यांमध्ये ब्रह्मा सर्वत्र पूजला जातो.
एवं सर्वेषु लोकेषु प्रयागः पूज्यते बुधैः । पूज्यते तीर्थराजस्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर
म्हणून सर्व लोकांत विद्वान लोक प्रयागाचं मोठ्या आदरानं पूजन करतात. हे युधिष्ठिरा, खरंच, प्रयागाला तीर्थराज म्हणून मान दिला जातो.
ब्रह्मापि स्मरते नित्यं प्रयागं तीर्थमुत्तमम् । तीर्थराजमनुप्राप्य नैवान्यत्किंचिदिच्छति
ब्रह्मादेखील नेहमी प्रयाग या श्रेष्ठ तीर्थाचं स्मरण करतो. जो एकदा या तीर्थराजाला मिळतो, त्याला दुसऱ्या कशाचीही इच्छा राहत नाही.
को हि देवत्वमासाद्य मानुषत्वं चिकीर्षति । अनेनैवानुमानेन त्वं ज्ञास्यसि युधिष्ठिर
जो एकदा देवपदाला पोहोचतो, त्याला पुन्हा माणूस व्हावं असं कोणाला वाटेल? ह्याच विचारावरून, हे युधिष्ठिरा, तुला समजेल.
यथा पुण्यमपुण्यं वा तथैव कथितं मया । युधिष्ठिर उवाच- श्रुतं तद्यत्त्वया प्रोक्तं विस्मितोऽहं पुनः पुनः
पुण्य आणि पाप जसं मी सांगितलं तसंच आहे. युधिष्ठिर म्हणाला— तू जे सांगितलंस ते मी ऐकलं, आणि मी पुन्हा पुन्हा आश्चर्यचकित होतो आहे.
कथं योगेन तत्प्राप्तिः स्वर्गलोकस्तु कर्मणा । तदा च लभते भोगान्गां च तत्कर्मणां फलम्
योगानं ती प्राप्ती कशी होते, आणि कर्मानं स्वर्ग कसा मिळतो? आणि त्या कर्मामुळे भोग आणि फळ मिळतं का?
तानि कर्माणि पृच्छामि पुनर्यैः प्राप्यते महीम् । मार्कंडेय उवाच- शृणुराजन्महाबाहो यथोक्तकर्म्मणा मही
ज्या कर्मांनी पृथ्वी मिळते ती मी पुन्हा विचारतो. मार्कंडेय म्हणाला— हे महाबाहो राजन, सांगितलेल्या कर्मांनी पृथ्वी कशी मिळते ते ऐक.
गामग्निं ब्राह्मणं शास्त्रं कांचनं सलिलं स्त्रियः । मातरं पितरं चैव यो निंदति नराधिप
जो मनुष्य गायीला, अग्नीला, ब्राह्मणाला, शास्त्राला, सोन्याला, पाण्याला, स्त्रियांना, आई-वडिलांना निंदा करतो, हे नराधिपा—
नैतेषामूर्ध्वगमनमेवमाह प्रजापतिः । एवं योगस्य संप्राप्तिः स्थानं परमदुर्लभम्
त्यांना वरच्या लोकांत जाण्याचा मार्ग नाही, असं प्रजापती म्हणतो. योगाची प्राप्ती फार कठीण आहे, असंही सांगितलं आहे.
गच्छंति नरकं घोरं ये नराः पापकारिणः । हस्त्यश्वं गामनड्वाहं मणिमुक्तादि कांचनम्
जे पाप करणारे लोक आहेत, ते भयंकर नरकात जातात. जो हत्ती, घोडा, गाय, वाहन, मणी, मोती, सोनं चोरतो—
परोक्षं हरते यस्तु पश्चाद्दानं प्रयच्छति । न ते गच्छंति वै स्वर्गं दातारो यत्र भोगिनः
जो एखादी वस्तू लपून घेतो आणि नंतर दान करतो, असे दाता स्वर्गात जात नाहीत, जिथे भोग करणारे राहतात.
अनेन कर्म्मणा युक्ताः पच्यंते नरकेऽधमाः । एवं योगं च धर्म्मं च दातारं च युधिष्ठिर
अशा कर्मांत गुंतलेले नीच लोक नरकात यातना भोगतात. हे युधिष्ठिरा, असाच योग, धर्म आणि दान करणारा सांगितला आहे.
यथा सत्यमसत्यं वा अस्ति नास्तीति यत्फलम् । निरुक्तं तु प्रवक्ष्यामि यथायं स्वयमाप्नुयात्
सत्य किंवा असत्य, अस्तित्व किंवा नाही, यांचं जे फळ आहे, ते मी स्पष्ट सांगतो— माणूस स्वतः कसं मिळवतो ते.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या स्वर्गखंडातील प्रयागमाहात्म्याच्या छेचाळिसाव्या अध्यायाचा समाप्ती.
मार्कंडेय उवाच- शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु । नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिंधुसागरम्
मार्कंडेय म्हणाला— राजन, आता पुन्हा प्रयागाचं माहात्म्य, तसेच नैमिष, पुष्कर, गोतीर्थ आणि सिंधू-सागर संगमाचं ऐक.
कुरुक्षेत्रं गया चैव गंगासागरमेव च । एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
कुरुक्षेत्र, गया आणि गंगा-सागर संगम, हे आणि असे अनेक पवित्र स्थळं, तसेच पुण्यशिलांनी भरलेली डोंगरशिखरं.
दशतीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहुर्मनीषिणः
दहा हजार तीर्थं आणि तीस कोटींहून अधिक तीर्थं नेहमी प्रयागात वास करतात, असं विद्वान लोक सांगतात.