सूत उवाच- साधु पृष्टं महाभागाः प्रयागं प्रति सुव्रताः । हंताहं तत्प्रवक्ष्यामि प्रयागस्योपवर्णनम्
सूत म्हणाले — हे पुण्यवान आणि भाग्यशाली मंडळी, तुम्ही प्रयागाबद्दल विचारलं हे फारच उत्तम आहे. आता मी प्रयागाचं सविस्तर वर्णन सांगतो.
मार्कंडेयेन कथितं यत्पुरा पांडुसूनवे । भारते तु यदा वृत्ते प्राप्तराज्ये पृथासुते
म्हणजेच, जे मार्कंडेय ऋषींनी पांडुपुत्राला सांगितलं होतं, जेव्हा महाभारतातील घटना घडून गेले आणि पृथेचा पुत्र राज्यावर आला —
एतस्मिन्नंतरे राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः । भ्रातृशोकेन संतप्तः चिंतयंस्तु पुनः पुनः
त्याच दरम्यान, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर राजाला भावांच्या दुःखाने फारच त्रास झाला होता. तो वारंवार त्याच विचारात गुंतला होता.
आसीद्दुर्योधनो राजा एकादशचमूपतिः । अस्मान्संतप्य बहुशः सर्वे ते निधनं गताः
दुर्योधन राजा होता, त्याच्याकडे अकरा मोठ्या सैन्यदलांचं नेतृत्व होतं. त्याने आम्हाला खूप त्रास दिला आणि ते सगळे आता संपले आहेत.
वासुदेवं समाश्रित्य पंचशेषास्तु पांडवाः । कथं द्रोणं च भीष्मं च कर्णं चैव महाबलम्
वसुदेवाच्या कृपेने पाच पांडव वाचले. आपण द्रोण, भीष्म आणि बलवान कर्ण यांना कसे मारू शकलो?
दुर्योधनं च राजानं भ्रातृपुत्रसमन्वितम् । राजानो निहताः सर्वे ये चान्ये शूरमानिनः
आणि राजा दुर्योधन, त्याचे भाऊ आणि मुले — हे सगळे आणि इतर जे स्वतःला शूर समजायचे, ते सर्व राजे मारले गेले.
विना राज्येन कर्तव्यं किं भोगैर्जीवितेनवा । धिक्कष्टमिति संचिंत्य राजा विह्वलतां गतः
राज्याशिवाय सुखांना किंवा जिवनालाही काय अर्थ आहे? हे मनात येताच, 'अरे, किती दु:ख!' असे म्हणत राजा फारच व्याकुळ झाला.
निश्चेष्टोऽथ निरुत्साहः किं चित्तिष्ठत्यधोमुखः । लब्धसंज्ञो यदा राजा चिंतयानः पुनः पुनः
मग तो हललाच नाही, मन खचलेले, डोके खाली घालून बसला. जेव्हा राजाला भान आले, तेव्हा तो पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला.
कं चरे विधिना योगं नियमं तीर्थमेव वा । येनाहं शीघ्रमामुच्ये महापातककिल्बिषात्
कुठल्या उपायाने — नियम, योग किंवा तीर्थयात्रा — मी या मोठ्या पापातून लवकर सुटू शकेन?
यत्र स्नात्वा नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् । कथं पृच्छामि वै कृष्णं येनेदं कारितं महत्
कोणत्या ठिकाणी स्नान केल्यावर मनुष्याला विष्णूचे श्रेष्ठ लोक मिळते? हे महान कार्य ज्याने केले, त्या कृष्णाला मी कसे विचारू?
धृतराष्ट्रं कथं पृच्छे यस्य पुत्रशतं हतम् । व्यासं कथमहं पृच्छे यस्य गोत्रक्षयः कृतः
धृतराष्ट्राला मी कसे विचारू, ज्याचे शंभर पुत्र मारले गेले? व्यासाला मी कसे विचारू, ज्याच्या कुळाचा नाश झाला?
एवं वैक्लव्यमापन्नो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । रुदंतः पांडवाः सर्वे भ्रातृशोकपरिप्लुताः
अशा प्रकारे, धर्मपुत्र युधिष्ठिर निराशेने भरून रडू लागला आणि सर्व पांडवही भावाच्या दुःखाने ओथंबून रडू लागले.
ये च तत्र महात्मानः समेताः पांडवाश्रिताः । कुंती च द्रौपदी चैव ये च तत्र समागताः
जे महान पुरुष तिथे जमले होते, जे पांडवांचा आधार घेत होते — कुंती, द्रौपदी आणि इतर सर्व जे तिथे होते —
भूमौ निपतिताः सर्वे रोदमानाः समंततः । वाराणस्यां तु मार्कंडस्तेन ज्ञातो युधिष्ठरः
ते सर्वजण जमिनीवर कोसळून सर्वत्र रडू लागले. आणि वाराणसीमध्ये मार्कंडेयाला युधिष्ठिराची अवस्था समजली.
यथाविक्लवमापन्नो रोदमानः सुदुःखितः । अचिरेणैव कालेन मार्कंडस्तु महातपाः
तो कसा निराश झाला आहे, कसा रडतोय आणि फार दुःखी आहे, हे पाहून, थोड्याच वेळात महान तपस्वी मार्कंडेय निघाला.
हस्तिनापुर संप्राप्तो राजद्वारे स तिष्ठति । द्वारपालोऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान्द्रुतम्
तो हस्तिनापुरात पोहोचला आणि राजवाड्याच्या दाराशी उभा राहिला. द्वारपालाने त्याला पाहून लगेच राजाला सांगितले.
त्वां द्रष्टुकामो मार्कंडो द्वारे तिष्ठत्यसौ मुनिः । त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परः
'मार्कंडेय ऋषी दाराशी उभे आहेत, ते तुम्हाला भेटायला आले आहेत.' धर्मपुत्र त्वरित दाराकडे गेला.
युधिष्ठिर उवाच- स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे पावितं कुलम्
युधिष्ठिर म्हणाला — 'महाज्ञानी, महर्षे, तुमचे स्वागत आहे! आज माझे जन्म फळाला आले, आज माझे घराणे पावन झाले.'
अद्य मे पितरस्तृप्तास्त्वयि दृष्टे महामुने । सिंहासन उपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः
'महामुने, आज माझे पितर तृप्त झाले, कारण त्यांनी तुला पाहिले.' त्याने त्यांना सिंहासनावर बसवले आणि पाय धुणे, पूजा इत्यादी केले.
युधिष्ठिरो महात्मा वै पूजयामास तं मुनिम् । ततस्तमूचे मार्कण्डः पूजितोऽहं त्वया विभो
महात्मा युधिष्ठिराने त्या ऋषीची योग्यरित्या पूजा केली. मग मार्कंडेय म्हणाला, 'तू माझी योग्य पूजा केलीस.'
आख्याहि त्वरितो राजन्किमर्थं त्वरितं त्वया । केन वा विक्लवीभूतः कथयस्व ममाग्रतः
'राजा, लवकर सांग, तू मला इतक्या घाईने का बोलावलेस? तुला काय त्रास आहे, माझ्यासमोर सांग.'
युधिष्ठिर उवाच- अस्माकं चैव यद्वृत्तं राज्यस्यार्थे महामुने । एतत्सर्वं विदित्वा तु भगवानिह चागतः
युधिष्ठिर म्हणाला — 'महामुने, राज्यासाठी आमच्यावर जे काही घडले, ते सर्व तुम्हाला माहीत आहे. हे जाणूनच तुम्ही इथे आला आहात, भगवन्.'
मार्कंडेय उवाच- शृणु राजन्महाबाहो यत्र धर्मो व्यवस्थितः । नैव दृष्टं रणे पापं युध्यमानस्य धीमतः
मार्कंडेय म्हणाला — 'राजा, तू ऐक, जिथे धर्म ठाम आहे, तिथे युद्धात लढणाऱ्या बुद्धिमानाला पाप लागत नाही.'
किं पुना राजधर्मेण क्षत्रियस्य विशेषतः । तदेवं हृदये कृत्वा तस्मात्पापं न चिंतयेत्
'विशेषतः क्षत्रियाला, राजकर्तव्य करताना तर अजिबात नाही! हे मनात ठेव आणि पापाची चिंता करू नकोस.'
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्य शिरसा मुनिम् । पृच्छामि त्वां मुनिश्रेष्ठ सदा त्रैकाल्यदर्शनम् । कथयस्व समासेन मुच्येऽहं येन किल्बिषात्
त्यावेळी युधिष्ठिर राजाने मुनिला नमस्कार करून म्हणाले, "हे श्रेष्ठ मुनी, तीनही काळ पाहणारे, मला सांग, मी कोणत्या उपायाने पापातून मुक्त होऊ शकतो?"
मार्कंडेय उवाच- शृणु राजन्महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत । एवं सांख्यं च योगं च तीर्थं चैव युधिष्ठिर
मार्कंडेय म्हणाले, "हे भाग्यवान भरतवंशीय राजन, तू जे विचारलेस — सांख्य, योग आणि तीर्थ याबद्दल — ते मी तुला सांगतो."
किं पुनर्ब्राह्मणैः पुण्यैः कीर्तितं वै पुरा विभो । प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पुण्यकर्मणाम्
पूर्वीच्या पुण्यवान ब्राह्मणांनी कोणत्या गोष्टीचे विशेष कौतुक केले आहे? सर्व पुण्यकर्मांत, प्रयागाला जाणे हे माणसांसाठी सर्वश्रेष्ठ मानले गेले आहे.
युधिष्ठिर उवाच- भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुराकल्पे यथास्थितम् । कथं प्रयागगमनं नराणां तत्र कीदृशम्
युधिष्ठिर म्हणाले, "भगवंत, मी ऐकू इच्छितो की प्राचीन काळी प्रयागाला जाणे कसे होते आणि तिथे काय घडते?"
मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानां चैव किं फलम् । ये वसंति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां च किं फलम् । एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं हि मे
तिथे मरण पावलेल्या लोकांचे पुढे काय होते? स्नान केल्यावर काय फळ मिळते? आणि जे प्रयागात राहतात त्यांना काय फळ मिळते? हे सर्व मला सांग, कारण मला फारच कुतूहल आहे.
मार्कंडेय उवाच- कथयिष्यामि ते वत्स नाथेष्टं यच्च यत्फलम् । पुरा ऋषीणां विप्राणां कथ्यमानं मया श्रुतम्
मार्कंडेय म्हणाले, "वत्सा, मी तुला ते सर्व सांगतो, जे सर्वांना हवे असते आणि त्याचे फळ काय असते, हे मी पूर्वी ऋषी आणि ब्राह्मणांकडून ऐकले आहे."