पापानि तस्य नश्यंति तीर्थालापनमात्रतः । तीर्थानि खलु धन्यानि धन्यसेव्यानि सुव्रताः
तीर्थांची फक्त आठवण काढली तरी त्याचं पाप नाहीसं होतं. खरंच, तीर्थस्थळं पुण्यवान आहेत आणि सज्जनांनी त्यांची सेवा करावी अशीच आहेत.
तीर्थानां सेवनादेव सेवितो भवति प्रभुः । नारायणो जगत्कर्ता नास्ति तीर्थात्परं पदम्
फक्त तीर्थांची सेवा केल्यानेच जगाचा कर्ता, श्रीनारायण, प्रसन्न होतो. तीर्थापेक्षा मोठं दुसरं काहीच नाही.
ब्राह्मणस्तुलसी चैव अश्वत्थस्तीर्थसंचयः । विष्णुश्च परमेशानः सेव्य एव सदा नृभिः
ब्राह्मण, तुळस, अश्वत्थ वृक्ष, तीर्थांची संगती आणि परमेश्वर श्रीविष्णू — हे सर्व लोकांनी नेहमीच आदराने सेवा करावेत.
ब्राह्मणानां विशेषेण सेवनं मुनिपुंगवाः । सर्वतीर्थावगाहादेरधिकं विदुरग्रजाः
मुनिश्रेष्ठांनो, विशेष म्हणजे ब्राह्मणांची सेवा करणे हे सर्व तीर्थांमध्ये स्नान करण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असं जाणकारांनी सांगितलं आहे.
तस्माद्द्विजपदं साक्षात्सर्वतीर्थमयं शुभम् । भजेतानुदिनं विद्वांस्तत्र तीर्थाधिकं भवेत्
म्हणून, ज्ञानी माणसाने दररोज द्विजांच्या पायांची सेवा करावी, कारण ते सर्व तीर्थांचं मूर्तिमंत रूप आहेत. तिथे तीर्थाचं पुण्यही ओलांडलं जातं.
अश्वत्थस्य तुलस्याश्च गवां कुर्यात्प्रदक्षिणम् । सर्वतीर्थफलंप्राप्य विष्णुलोके महीयते
अश्वत्थ वृक्ष, तुळस आणि गायी यांची प्रदक्षिणा करावी. असं केल्याने सर्व तीर्थांचं फळ मिळतं आणि श्रीविष्णूच्या लोकात मान मिळतो.
तस्माद्दुष्कृतकर्माणि नाशयेत्तीर्थसेवनात् । अन्यथा नरकं याति कर्म्मभोगाद्धि शाम्यति
म्हणूनच, वाईट कर्म नष्ट करण्यासाठी तीर्थांची सेवा करावी. नाहीतर नरकात जावं लागतं, कारण कर्माचे फळ भोगल्याशिवाय दुःख शांत होत नाही.
पापिनां नरके वासः सुकृती स्वर्गमश्नुते । तस्मात्पुण्यं निषेवेत तीर्थं खलु विचक्षणः
पापी लोक नरकात राहतात, तर पुण्यवान लोक स्वर्ग भोगतात. म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने नक्कीच तीर्थांची सेवा करावी.
ऋषय ऊचुः- श्रुतानि किल तीर्थानि समाहात्म्यानि सुव्रत । इदानीं श्रोतुमिच्छामः प्रयागस्य विशेषकम्
ऋषी म्हणाले — हे पुण्यशील, आम्ही तीर्थांची आणि त्यांच्या महिमेची गोष्ट ऐकली आहे. आता आम्हाला प्रयागाबद्दल सविस्तर ऐकायचं आहे.
प्रयागं तु पुरा प्रोक्तं संक्षेपात्सूत यत्त्वया । विशेषाच्छ्रोतुमिच्छामः सूत नः कथ्यतामिति
सूतजी, तू आधी प्रयागाचं थोडक्यात वर्णन केलं होतंस. आम्हाला आता त्याचं सविस्तर ऐकायचं आहे, कृपया आम्हाला सांग.
सूत उवाच- साधु पृष्टं महाभागाः प्रयागं प्रति सुव्रताः । हंताहं तत्प्रवक्ष्यामि प्रयागस्योपवर्णनम्
सूत म्हणाले — हे पुण्यवान आणि भाग्यशाली मंडळी, तुम्ही प्रयागाबद्दल विचारलं हे फारच उत्तम आहे. आता मी प्रयागाचं सविस्तर वर्णन सांगतो.
मार्कंडेयेन कथितं यत्पुरा पांडुसूनवे । भारते तु यदा वृत्ते प्राप्तराज्ये पृथासुते
म्हणजेच, जे मार्कंडेय ऋषींनी पांडुपुत्राला सांगितलं होतं, जेव्हा महाभारतातील घटना घडून गेले आणि पृथेचा पुत्र राज्यावर आला —
एतस्मिन्नंतरे राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः । भ्रातृशोकेन संतप्तः चिंतयंस्तु पुनः पुनः
त्याच दरम्यान, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर राजाला भावांच्या दुःखाने फारच त्रास झाला होता. तो वारंवार त्याच विचारात गुंतला होता.
आसीद्दुर्योधनो राजा एकादशचमूपतिः । अस्मान्संतप्य बहुशः सर्वे ते निधनं गताः
दुर्योधन राजा होता, त्याच्याकडे अकरा मोठ्या सैन्यदलांचं नेतृत्व होतं. त्याने आम्हाला खूप त्रास दिला आणि ते सगळे आता संपले आहेत.
वासुदेवं समाश्रित्य पंचशेषास्तु पांडवाः । कथं द्रोणं च भीष्मं च कर्णं चैव महाबलम्
वसुदेवाच्या कृपेने पाच पांडव वाचले. आपण द्रोण, भीष्म आणि बलवान कर्ण यांना कसे मारू शकलो?
दुर्योधनं च राजानं भ्रातृपुत्रसमन्वितम् । राजानो निहताः सर्वे ये चान्ये शूरमानिनः
आणि राजा दुर्योधन, त्याचे भाऊ आणि मुले — हे सगळे आणि इतर जे स्वतःला शूर समजायचे, ते सर्व राजे मारले गेले.
विना राज्येन कर्तव्यं किं भोगैर्जीवितेनवा । धिक्कष्टमिति संचिंत्य राजा विह्वलतां गतः
राज्याशिवाय सुखांना किंवा जिवनालाही काय अर्थ आहे? हे मनात येताच, 'अरे, किती दु:ख!' असे म्हणत राजा फारच व्याकुळ झाला.
निश्चेष्टोऽथ निरुत्साहः किं चित्तिष्ठत्यधोमुखः । लब्धसंज्ञो यदा राजा चिंतयानः पुनः पुनः
मग तो हललाच नाही, मन खचलेले, डोके खाली घालून बसला. जेव्हा राजाला भान आले, तेव्हा तो पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला.
कं चरे विधिना योगं नियमं तीर्थमेव वा । येनाहं शीघ्रमामुच्ये महापातककिल्बिषात्
कुठल्या उपायाने — नियम, योग किंवा तीर्थयात्रा — मी या मोठ्या पापातून लवकर सुटू शकेन?
यत्र स्नात्वा नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् । कथं पृच्छामि वै कृष्णं येनेदं कारितं महत्
कोणत्या ठिकाणी स्नान केल्यावर मनुष्याला विष्णूचे श्रेष्ठ लोक मिळते? हे महान कार्य ज्याने केले, त्या कृष्णाला मी कसे विचारू?
धृतराष्ट्रं कथं पृच्छे यस्य पुत्रशतं हतम् । व्यासं कथमहं पृच्छे यस्य गोत्रक्षयः कृतः
धृतराष्ट्राला मी कसे विचारू, ज्याचे शंभर पुत्र मारले गेले? व्यासाला मी कसे विचारू, ज्याच्या कुळाचा नाश झाला?
एवं वैक्लव्यमापन्नो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । रुदंतः पांडवाः सर्वे भ्रातृशोकपरिप्लुताः
अशा प्रकारे, धर्मपुत्र युधिष्ठिर निराशेने भरून रडू लागला आणि सर्व पांडवही भावाच्या दुःखाने ओथंबून रडू लागले.
ये च तत्र महात्मानः समेताः पांडवाश्रिताः । कुंती च द्रौपदी चैव ये च तत्र समागताः
जे महान पुरुष तिथे जमले होते, जे पांडवांचा आधार घेत होते — कुंती, द्रौपदी आणि इतर सर्व जे तिथे होते —
भूमौ निपतिताः सर्वे रोदमानाः समंततः । वाराणस्यां तु मार्कंडस्तेन ज्ञातो युधिष्ठरः
ते सर्वजण जमिनीवर कोसळून सर्वत्र रडू लागले. आणि वाराणसीमध्ये मार्कंडेयाला युधिष्ठिराची अवस्था समजली.
यथाविक्लवमापन्नो रोदमानः सुदुःखितः । अचिरेणैव कालेन मार्कंडस्तु महातपाः
तो कसा निराश झाला आहे, कसा रडतोय आणि फार दुःखी आहे, हे पाहून, थोड्याच वेळात महान तपस्वी मार्कंडेय निघाला.
हस्तिनापुर संप्राप्तो राजद्वारे स तिष्ठति । द्वारपालोऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान्द्रुतम्
तो हस्तिनापुरात पोहोचला आणि राजवाड्याच्या दाराशी उभा राहिला. द्वारपालाने त्याला पाहून लगेच राजाला सांगितले.
त्वां द्रष्टुकामो मार्कंडो द्वारे तिष्ठत्यसौ मुनिः । त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परः
'मार्कंडेय ऋषी दाराशी उभे आहेत, ते तुम्हाला भेटायला आले आहेत.' धर्मपुत्र त्वरित दाराकडे गेला.
युधिष्ठिर उवाच- स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे पावितं कुलम्
युधिष्ठिर म्हणाला — 'महाज्ञानी, महर्षे, तुमचे स्वागत आहे! आज माझे जन्म फळाला आले, आज माझे घराणे पावन झाले.'
अद्य मे पितरस्तृप्तास्त्वयि दृष्टे महामुने । सिंहासन उपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः
'महामुने, आज माझे पितर तृप्त झाले, कारण त्यांनी तुला पाहिले.' त्याने त्यांना सिंहासनावर बसवले आणि पाय धुणे, पूजा इत्यादी केले.
युधिष्ठिरो महात्मा वै पूजयामास तं मुनिम् । ततस्तमूचे मार्कण्डः पूजितोऽहं त्वया विभो
महात्मा युधिष्ठिराने त्या ऋषीची योग्यरित्या पूजा केली. मग मार्कंडेय म्हणाला, 'तू माझी योग्य पूजा केलीस.'