यमुनागंगया सार्द्धं संगता लोकभाविनी । गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम्
जी यमुना आणि गंगा यांच्यासोबत एकत्र झाली आहे आणि जगाला कल्याण देते; गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये पृथ्वीचे कंबरस्थान मानले जाते.
प्रयागं जघनस्यांतमुपस्थमृषयो विदुः । प्रयागं सुप्रतिष्ठानं कंबलाश्वतरावुभौ
महर्षी प्रयागाला पृथ्वीच्या कंबरेचा शेवट आणि उपस्थ मानतात; प्रयाग हे कम्बल आणि अश्वतर या तीर्थांसह दृढपणे स्थिर आहे.
तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः । तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्त्तिमंतो युधिष्ठिर
भोगवती हे तिथले तीर्थ आहे आणि प्रजापतीची वेदी म्हणून ओळखली जाते; तिथे, युधिष्ठिर, वेद आणि यज्ञ प्रत्यक्ष स्वरूपात आहेत.
प्रजापतिमुपासंत ऋषयश्च महानघाः । यजंते क्रतुभिर्देवांस्तथा चक्रधरा नृप
पवित्र महर्षी प्रजापतीची उपासना करतात आणि देवता तसेच चक्रधारी देखील तिथे यज्ञ करतात, हे राजन.
ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत । प्रयागं सर्वतीर्थेभ्यः प्रभावेणाधिकं प्रभो
म्हणून, हे भारत, तिन्ही लोकांत प्रयागाहून पवित्र दुसरं कुठलंही स्थान नाही. सर्व तीर्थांपेक्षा प्रयागाचं महत्त्व जास्त आहे.
श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मूर्धका नमनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते
त्या तीर्थाचं नाव ऐकलं, उच्चारलं किंवा तिथे डोकं टेकवलं, तरी सर्व पापांपासून माणूस मुक्त होतो.
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे संशितव्रतः । पुण्यं सुमहदाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
जो कोणी कठोर व्रताने तिथे संगमावर स्नान करतो, त्याला राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञाएवढं मोठं पुण्य मिळतं.
एषा यजनभूमिर्हि देवानामपि तत्कथा । दत्तं तत्र स्वल्पमपि महद्भवति भारत
हे खरं, की देवांसाठीही हे यज्ञभूमी आहे. तिथे अगदी थोडं दान दिलं तरी, ते मोठं होतं, हे भारत.
न देववचनात्तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति
माझ्या प्रिय, देवांनी किंवा लोकांनी काहीही सांगितलं तरी, प्रयागात मृत्यू येण्याबद्दल तुझं मन कधीही डळमळू नये.
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः । येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्त्तितं कुरुनंदन
दहा हजार तीर्थं आणि साठ कोटी तीर्थांची उपस्थिती इथेच सांगितली आहे, हे कुरुनंदना.
चतुर्विद्ये च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् । स्नातएवतदाप्नोतिगंगायामुनसंगमे
चार वेद शिकून मिळणारं पुण्य किंवा नेहमी सत्य बोलून मिळणारं पुण्य, ते सर्व गंगा-यमुना संगमावर स्नान केल्याने मिळतं.
ततो भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम् । तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधमवाप्नुयात्
यानंतर वासुकीचं उत्तम तीर्थ, भोगवती नावाचं आहे. तिथे जो स्नान करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं.
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दशाश्वमेधिकं चैव गंगायां कुरुनंदन
तिथे हंसप्रपतन नावाचं तीर्थ आहे, जे तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे. आणि गंगेत दशाश्वमेधिक असं एक तीर्थही आहे, हे कुरुनंदना.
कुरुक्षेत्रसमा गंगा यत्र तत्रावगाहिता । विशेषो वै कनखले प्रयागं परमं महत्
जिथे गंगा कुरुक्षेत्रासारखी आहे, तिथे स्नान केल्याचं विशेष महत्त्व आहे; पण प्रयागचं स्थान सर्वांत श्रेष्ठ आणि मोठं आहे.
यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गंगावसेवनम् । सर्वं तत्तस्य गंगापो दहत्यग्निरिवेंधनम्
जरी शंभर वाईट कर्म केलं असलं, तरी गंगेची सेवा केल्याने ती सर्व पापं अग्नी जसं इंधन जाळतो तशी जळून जातात.
सर्वं दहति गंगापस्तूलराशिमिवानलः । सर्वं कृतयुगे पुण्यं त्रेतायां पुष्करं स्मृतम्
गंगेचं पाणी सर्व काही जाळून टाकतं, जसं अग्नी गवताचा ढीग जाळतो. कृतयुगात सर्व पुण्य आठवलं जातं, आणि त्रेतायुगात पुष्कराचं महत्त्व आहे.
द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं गंगा कलियुगे स्मृता । पुष्करे तु तपस्तप्येद्दानं दद्यान्महालये
द्वापारयुगात कुरुक्षेत्राचं स्मरण केलं जातं, आणि कलियुगात गंगेचं. पुष्करात तप करावं, महालयात दान द्यावं.
मलये त्वग्निमारोहेद्भृगुतुंगे त्वनाशनम् । पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे गंगापो मध्यगेषु च
मलय पर्वतात अग्नीमध्ये प्रवेश करावा, भृगुतुंगावर उपवास करावा; पुष्कर, कुरुक्षेत्र, गंगेचं पाणी आणि मध्यभागीही तसंच करावं.
सद्यस्तारयते जंतुः सप्तसप्तावरांस्तथा । पुनाति कीर्त्तिता पापं दृष्ट्वा पुण्यं प्रयच्छति
माणूस त्वरित तारला जातो, आणि सात पिढ्यांनाही मुक्ती मिळते. तिचं गुणगान केल्याने पाप नाहीसं होतं, आणि तिला पाहिलं तरी पुण्य मिळतं.
अवगाढा च पीत्वा च पुनात्यासप्तमं कुलम् । यावदस्थि मनुष्यस्य गंगायाः स्पृशते जलम्
स्नान केलं किंवा पाणी प्यायलं, तरी सातव्या पिढीपर्यंत शुद्धी मिळते; जोपर्यंत माणसाच्या हाडांना गंगेचं पाणी लागेल, तोपर्यंत.
तावत्स पुरुषो राजन्स्वर्गलोके महीयते । यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च
राजा, तोपर्यंत माणूस स्वर्गलोकात सन्मानित होतो; जसं तीर्थं आणि पवित्र स्थानं पुण्य देतात.
उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवति परलोकभाक् । न गंगा सदृशं तीर्थं न देवः केशवात्परः
पुजा करून पुण्य मिळवलं, की पुढील जन्मात उत्तम स्थान मिळतं; गंगेइतकं पवित्र तीर्थ नाही, आणि केशवाहून मोठा देव नाही.
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एवमाह पितामहः । यत्र गंगा महाराज स देशस्तत्र योजनम्
ब्रह्मणांपेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही, असं पितामहांनी सांगितलं आहे. जिथे गंगा वाहते, राजन, तिथेच ती भूमी मोजली जाते.
सिद्धक्षेत्रं च विज्ञेयं गंगातीरसमाश्रितम् । इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनां मानसेषु च
गंगेच्या काठीचं क्षेत्र हे सिद्ध क्षेत्र समजावं. हे खरं आहे—द्विज, सज्जन आणि शुद्ध मनाच्या लोकांसाठी.
मुक्तिं चैव जपेत्कर्णे शिष्टस्यानुगतस्य च । इदं धर्म्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम्
योग्य आणि भक्त व्यक्तीच्या कानात मुक्तीचं मंत्र म्हणावं. हे धर्माचं, पवित्र, स्वर्गप्राप्तीचं आणि सुखदायक आहे.
इदं पुण्यतमं रम्यं पावनं धर्ममुत्तमम् । महीशीर्षमिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम्
हे सर्वात पुण्यवान, रमणीय, पावन आणि श्रेष्ठ धर्म आहे. हे पृथ्वीवरचं मुकुट आहे, गुप्त आहे आणि सर्व पापांचं हरण करणारं आहे.
अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वमवाप्नुयात् । श्रीमत्स्वर्ग्यं महापुण्यं सपत्नशमनं शिवम्
द्विजांमध्ये हे वाचल्याने मन शुद्ध होतं. हे श्रीमंत, स्वर्गीय, मोठं पुण्य देणारं, शत्रूंचा नाश करणारं आणि मंगल आहे.
मेधाजननमग्र्यं वै तीर्थवंशानुकीर्त्तनम् । अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात्
हे उत्तम बुद्धी देणारं आणि तीर्थांच्या वंशाचा गौरव सांगणारं आहे. ज्याला मूल नाही त्याला पुत्र मिळतो, गरीबाला धन मिळतं.
महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्नुयात् । शूद्रो यातीप्सितान्कामान्ब्राह्मणः पारगः पठन्
राजा पृथ्वी जिंकतो, व्यापाऱ्याला धन मिळतं, शूद्राला हवे ते सुख मिळतं आणि ब्राह्मण वाचनाने पार होतो.
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचि । जातिस्मरत्वमाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते
जो हा पुण्यकथा नेहमी ऐकतो, तो नेहमी शुद्ध राहतो, त्याला जन्मांची आठवण येते आणि तो स्वर्गात आनंदाने राहतो.