यत्र प्रसूतिर्जगतो विनाशो येनावृतं सर्वमिदं शिवेन । तं ब्रह्मपारं भगवंतमीशं प्रणम्य नित्यं शरणं प्रपद्ये
जिथे जगाचा जन्म आणि विनाश होतो, ज्याने हे सर्व मंगलतेने व्यापले आहे — त्या ब्रह्माच्या मर्यादेला, भगवंताला, ईशाला मी नेहमी वंदन करतो आणि शरण येतो.
अलिंगमालोकविहीनरूपं स्वयंप्रभुं चित्पतिमेकरूपम् । तं ब्रह्मपारं परमेश्वरं त्वां नमस्करिष्ये न यतोऽन्यदस्ति
ज्याला कोणतेही रूप नाही, ज्याचा कोणताही देखावा नाही, जो स्वयंभू, चैतन्याचा स्वामी, एकरूप आहे — त्या ब्रह्माच्या मर्यादेला, परमहेश्वर तुला मी वंदन करतो, कारण तुझ्याशिवाय दुसरे काही नाही.
यं योगिनस्त्यक्तसबीजयोगा लब्ध्वा समाधिं परमात्मभूताः । पश्यंति देवं प्रणतोऽस्मि नित्यं तं ब्रह्मपारं परमस्वरूपम्
ज्याला योगी बीजयुक्त योग सोडून, समाधी प्राप्त करून, परात्म्याशी एकरूप होतात — त्या देवाचे दर्शन करून, मी नेहमी त्या ब्रह्माच्या मर्यादेला, परमस्वरूपाला वंदन करतो.
न यत्र नामादिविशेष कॢप्तिर्न संदृशे तिष्ठति यत्स्वरूपम् । तं ब्रह्मपारं प्रणतोऽस्मि नित्यं स्वयंभुवं त्वां शरणं प्रपद्ये
जिथे नाव वगैरे कोणताही भेद नाही, ज्याचे खरे स्वरूप समोर दिसत नाही — त्या ब्रह्माच्या मर्यादेला मी नेहमी वंदन करतो; तुला, स्वयंभू, मी शरण येतो.
यद्वेदवादाभिरता विदेहं सब्रह्मविज्ञानमभेदमेकम् । पश्यंत्यनेकं भवतः स्वरूपं तं ब्रह्मपारं प्रणतोऽस्मि नित्यम्
जे वेदवचनात रमलेले, देहरहित, ब्रह्मज्ञानाने एकरूप झालेले, तुझे अनेक स्वरूप पाहतात — त्या ब्रह्माच्या मर्यादेला मी नेहमी वंदन करतो.
यतः प्रधानं पुरुषः पुराणो बिभर्ति तेजः प्रणमंति देवाः । नमामि तं ज्योतिषि सन्निविष्टं कालं बृहंतं भवतः स्वरूपम्
ज्यापासून प्रधान आणि प्राचीन पुरुष उत्पन्न होतो, ज्याचे तेज देवता वंदन करतात — त्या प्रकाशात वास करणाऱ्या, काळासारख्या विशाल तुझ्या स्वरूपाला मी वंदन करतो.
व्रजामि नित्यं शरणं गुहेशं स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम् । शिवं प्रपद्ये हरिमिंदुमौलिं पिनाकिनं त्वां शरणं व्रजामि
मी नेहमी गुहेच्या स्वामी, स्थिर, गिरिश या प्राचीन परमेश्वराच्या चरणी शरण येतो. मी शिव, हर, चंद्रकोरी धारण करणारा, पिनाकधारी तुझ्या चरणी शरण येतो.
स्तुत्वैवं शंकुकर्णोऽपि भगवंतं कपर्दिनम् । पपात दंडवद्भूमौ प्रोच्चरन्प्रणवं परम्
अशा प्रकारे शंकुकर्णाने त्या जटाधारी भगवंताची स्तुती केली आणि तो भूमीवर दंडवत पडला, परम प्रणवाचा उच्चार करू लागला.
तत्क्षणात्परमं लिंगं प्रादुर्भूतं शिवात्मकम् । ज्ञानमानंदमत्यंतं कोटिज्वालाग्निसन्निभम्
त्या क्षणी, शिवस्वरूप, ज्ञान आणि आनंदाचा अत्युच्च, कोट्यावधी ज्वाळांच्या अग्नीसारखा तेजस्वी परम लिंग प्रकट झाले.
शंकुकर्णोऽथ मुक्तात्मा तदात्मा सर्वगोऽमलः । निलिल्ये विमले लिंगे तदद्भुतमिवाभवत्
मग शंकुकर्ण, मुक्तात्मा, सर्वत्र व्यापणारा, निर्मळ, त्या शुद्ध लिंगात विलीन झाला आणि ते अद्भुत झाले.
एतद्रहस्यमाख्यातं माहात्म्यं ते कपर्द्दिनः । न कश्चिद्वेत्ति तमसा विद्वानप्यत्र मुह्यति
ही गुप्त कथा, जटाधारी परमेश्वराचे माहात्म्य, तुला सांगितले आहे; कोणीही हे जाणत नाही, आणि विद्वानही येथे अज्ञानाने गोंधळतात.
य इमां शृणुयान्नित्यं कथां पापप्रणाशिनीम् । त्यक्तपापविशुद्धात्मा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
जो कोणी ही पापांचा नाश करणारी कथा रोज ऐकतो, तो पापमुक्त, शुद्ध मनाचा होतो आणि रुद्राच्या सान्निध्यात पोहोचतो.
पठेच्च सततं शुद्धो ब्रह्मपारं महास्तवम् । प्रातर्मध्याह्नसमये स योगं प्राप्नुयात्परम्
जो नेहमी हा ब्रह्माच्या मर्यादेचा, पवित्र, महान स्तोत्र सकाळी, दुपारी आणि संध्याकाळी पठण करतो, तो श्रेष्ठ योग प्राप्त करतो.
नारद उवाच- वाराणस्यां महाराज मध्यमेशं परात्परम् । तस्मिन्स्थाने महादेवो देव्या सह महेश्वरः
नारद म्हणतो — राजन, वाराणसीमध्ये सर्वश्रेष्ठ, मध्यमेश नावाचा परमेश्वर आहे; त्या ठिकाणी महादेव, देवीसह वास करतो.
रमते भगवान्नित्यं रुद्रैश्च परिवारितः । तत्र पूर्वं हृषीकेशो विश्वात्मा देवकीसुतः
तेथे भगवंत नेहमी आनंदाने वावरतात, रुद्रांच्या संगतीने. पूर्वी तिथे हृषीकेश, विश्वाचा आत्मा, देवकीचा पुत्र, राहिला होता.
उवास वत्सरं कृष्णः सदा पाशुपतैर्युतः । भस्मोद्धूलितसर्वांगो रुद्राध्ययनतत्परः
कृष्णाने तिथे एक वर्ष पाशुपत भक्तांच्या सोबत घालवले. त्याच्या सर्व अंगावर भस्म लावलेले होते आणि तो नेहमी रुद्राच्या शिकवणीमध्ये मग्न होता.
आराधयन्हरिः शंभुं कृत्वा पाशुपतंव्रतम् । तस्य ते बहवः शिष्याः ब्रह्मचर्यपरायणाः
हरिने शंभूची उपासना केली, पाशुपत व्रत पाळले. त्याचे अनेक शिष्य होते, जे ब्रह्मचर्याचे पालन करणारे होते.
लब्ध्वा तद्वदनाज्ज्ञानं दृष्टवंतो महेश्वरम् । तस्य देवो महादेवः प्रत्यक्षं नीललोहितः
त्याच्या वचनातून ज्ञान मिळवून, त्यांनी महेश्वराचे दर्शन घेतले. त्या वेळी नीललोहित महादेव स्वतः प्रकट झाले.
ददौ कृष्णस्य भगवान्वरदो वरमुत्तमम् । येऽर्चयंति च गोविंदं मद्भक्ता विधिपूर्वकम्
भगवंताने कृष्णाला उत्तम वर दिला — 'जे माझे भक्त विधिपूर्वक गोविंदाची पूजा करतील—'
तेषां तदैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति जगन्मयम् । नमस्योऽर्चयितव्यश्च ध्यातव्यो मत्परैर्जनैः
'त्यांना ते ऐश्वर्यपूर्ण ज्ञान मिळेल, जे सर्व जगात व्यापलेले आहे. माझ्या भक्तांनी मला वंदन करावे, पूजावे आणि ध्यान करावे.'
भविष्यंति न संदेहो मत्प्रसादाद्द्विजातयः । येऽत्र द्रक्ष्यंति देवेशं स्नात्वा देवं पिनाकिनम्
'माझ्या कृपेने, येथे स्नान करून जे द्विज लोक देवेश्वर पिनाकीचे दर्शन घेतील, त्यांचे पाप नक्कीच नाहीसे होईल, यात शंका नाही.'
ब्रह्महत्यादिकं पापं तेषामाशु विनश्यति । प्राणांस्त्यक्ष्यंति ये र्मत्याः पापकर्मरता अपि
'त्यांची ब्रह्महत्या यासारखी सर्व पापे लवकर नष्ट होतील. जरी कोणी पापी कर्मात मग्न असला, तरी येथे प्राण सोडल्यास—'
ते यांति तत्परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा । धन्यास्तु खलु ते विज्ञा मंदाकिन्यां कृतोदकाः
'तो त्या परम स्थानाला पोहोचतो, यात काहीच विचार करण्याची गरज नाही. जे मंदाकिनीमध्ये पाणी अर्पण करतात, ते खरेच धन्य आणि ज्ञानी आहेत.'
अर्चयित्वा महादेवं मध्यमेश्वरमीश्वरम् । ज्ञानं दानं तपः श्राद्धं पिंडनिर्वपणं त्विह
इथे मध्यमेश्वर महादेवाची पूजा केल्यावर, ज्ञान, दान, तप, श्राद्ध आणि पिंडदान —
एकैकशः कृतं कर्म पुनात्यासप्तमं कुलम् । सन्निहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे
इथे केलेले प्रत्येक कर्म सात पिढ्यांपर्यंत शुद्ध करते. राहूने सूर्याला गिळल्यावर, त्या वेळी पाण्यात स्नान केल्यास—
यत्फलं लभते मर्त्त्यस्तस्माद्दशगुणं त्विह । एवमुक्तं महाराज माहात्म्यं मध्यमेश्वरे । यः शृणोति परं भक्त्या स याति परमं पदम्
इथे मिळणारे फळ इतरत्र मिळणाऱ्या फळापेक्षा दहा पट अधिक असते. राजन, अशा प्रकारे मध्यमेश्वराचे माहात्म्य सांगितले गेले आहे. जो कोणी हे परम भक्तीने ऐकतो, तो परमपदाला पोहोचतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे वाराणसीमाहात्म्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील वाराणसी माहात्म्याच्या या छत्तीसाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे.
नारद उवाच-। अन्यानि च महाराज तीर्थानि पावनानि तु । वाराणस्यां स्थितानीह संशृणुष्व युधिष्ठिर
नारद म्हणाले — राजन, वाराणसीमध्ये असलेली इतर पावन तीर्थस्थाने मी तुला सांगतो, हे युधिष्ठिर, नीट ऐक.
प्रयागादधिकं तीर्थं प्रयागं परमं शुभम् । विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम्
प्रयागापेक्षा श्रेष्ठ असे तीर्थ, परम मंगलमय प्रयाग, तसेच विश्वरूप तीर्थ आणि अद्वितीय तालतीर्थ येथे आहे.
आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् । सुनीलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्
आकाश नावाचे महान तीर्थ, श्रेष्ठ ऋषभ तीर्थ, सुनिल नावाचे महान तीर्थ आणि अतुलनीय गौरी तीर्थ येथे आहे.