यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेकजन्मनि । ते विदंति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्
ज्यांनी मागील जन्मात रुद्राची भक्ती केली आहे, तेच हे सर्वोच्च क्षेत्र—अविमुक्त, शिवाचे निवासस्थान—ओळखतात.
कलिकल्मषसंभूता येषामुपहृता मतिः । न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत्परमेष्ठिनः
कलियुगातील पापांनी ज्यांचे मन भ्रष्ट झाले आहे, त्यांना त्या परमेश्वराच्या स्थानीचे खरे ज्ञान मिळू शकत नाही.
ये स्मरंति सदा कालं वदंति च पुरीमिमाम् । तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
जे नेहमी काळाची आठवण ठेवतात आणि या नगरीचे स्मरण करतात, त्यांचे पाप इथे आणि पुढेही लवकर नष्ट होते.
यानि चेह प्रकुर्वंति पातकानि कृतालयाः । नाशयेत्तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः
येथे राहणाऱ्यांनी केलेली सर्व पापे, शिव—जो काळाचा रूप आहे—ती सगळी नष्ट करतो.
आगच्छेत्तदिदं स्थानं सेवितं मोक्षकांक्षिभिः । मृतानां च पुनर्जन्म न भूयो भवसागरे
या स्थळी, जिथे मुक्तीची इच्छा असणारे सेवा करतात, जो येतो, त्याला मृत्यूनंतर पुन्हा संसाराच्या समुद्रात जन्म घ्यावा लागत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः । योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः
म्हणून, सर्व प्रयत्नांनी माणसाने वाराणसीत राहावे—तो योगी असो वा नसो, पापी असो वा सर्वांत पुण्यवान.
न लोकवचनात्पित्रोर्न चैव गुरुवादतः । मतिर्न क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति
लोकांचे, पितरांचे किंवा गुरूंच्या बोलण्यामुळे, अविमुक्ताच्या मार्गावरून आपले मन कधीच फिरवू नये.
नारद उवाच- तत्रेदं विमलं लिगमोंकारंनाम शोभनम् । यस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
नारद म्हणाले—येथे एक निर्मळ आणि तेजस्वी ओंकार नावाचे लिंग आहे, ज्याचे फक्त स्मरण केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.
एतत्परतरं ज्ञानं पंचायतनमुत्तमम् । सेवितं मुनिर्भिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षणम्
हेच श्रेष्ठ ज्ञान, सर्वोच्च पंचायतन, वाराणसीत मुनींनी मुक्तीसाठी नेहमी सेवा केलेले आहे.
तत्र साक्षान्महादेवः पंचायतनविग्रहः । रमते भगवान्रुद्रो जंतूनामपवर्गदः
तेथे महादेव स्वतः पंचायतन रूपात वास करतात; भगवंत रुद्र, जो सर्वांना मुक्ती देतो, तिथे रमतो.
एतत्पाशुपतं ज्ञानं पंचायतनमुच्यते । तदेतद्विमलं लिगमोंकारं समुपस्थितम्
हे पाशुपत ज्ञान पंचायतन म्हणतात; हेच निर्मळ ओंकार लिंग येथे आहे.
शांत्यतीता तथा शांतिर्विद्या चैवापरा वरा । प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च पंचात्मं लिंगमैश्वरम्
शांतिपलीकडची शांती, स्वतः शांती, सर्वोच्च विद्या, स्थिरता आणि निवृत्ती—ही पाच गुणे त्या ईश्वराच्या लिंगाची मूळ आहेत.
पंचानामपि लिंगानां ब्रह्मादीनां समाश्रयम् । ॐकारबोधकं लिंगं पंचायतनमुच्यते
ब्रह्मादि पाच रूपांची एकत्र स्थापना करणारे, ओंकाराचा अर्थ उलगडणारे हे लिंग पाचायतन म्हणून ओळखले जाते.
संस्मरेदीश्वरं लिंगं पंचायतनमव्ययम् । देहांते परमं ज्योतिरानंदं विशते बुधः
हे अविनाशी पाचायतन लिंग नेहमी आठवावे; शरीराचा अंत झाल्यावर ज्ञानी लोक त्या परम तेजात आणि आनंदात प्रवेश करतात.
तत्र देवर्षयः पूर्वं सिद्धाब्रह्मर्षयस्तथा । उपास्य देवमीशानमापुरंतः परं पदम्
तेथे पूर्वी देवर्षी आणि सिद्ध ब्रह्मर्षी यांनी ईशान देवाची उपासना करून अंतःकरणात परम पद प्राप्त केले.
मत्स्योदर्यास्तटे पुण्ये स्थानं गुह्यतमं शुभम् । गोचर्ममात्रं राजेंद्र ॐकारेश्वरमुत्तमम्
मच्छोदरीच्या पवित्र काठीवर, राजन, गुप्त आणि शुभ असे, गाईच्या कातडीएवढ्या आकाराचे, ओंकारेश्वर हे श्रेष्ठ स्थान आहे.
कृत्तिवासेश्वरं लिंगं मध्यमेश्वरमुत्तमम् । विश्वेश्वरं तथोंकारंकंदर्पेश्वरमेव च
कृत्तिवासेश्वर, उत्तम मध्यमेश्वर, विश्वेश्वर, ओंकार आणि कंदर्पेश्वर ही लिंगे तेथे आहेत.
एतानि गुह्यलिंगानि वाराणस्यां युधिष्ठिर । न कश्चिदिह जानाति विना शंभोरनुग्रहात्
ही गुप्त लिंगे वाराणसीत आहेत, युधिष्ठिरा; शंभूच्या कृपेव्यतिरिक्त इथे कोणीही त्यांना ओळखू शकत नाही.
कृत्तिवासेश्वरस्यैव माहात्म्यं शृणु पार्थिव । तस्मिन्स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा शिवांतिकम्
कृत्तिवासेश्वराचे माहात्म्य ऐक, राजन; त्या ठिकाणी पूर्वी एका दैत्याने हत्तीचे रूप घेऊन शंकराजवळ गेला.
ब्राह्मणान्हंतुमायातो यत्र नित्यमुपासते । तेषां लिंगान्महादेवः प्रादुरासीत्त्रिलोचनः
तो ब्राह्मणांना मारायला आला होता, जेथे तो नेहमी पूजा करत असे; त्यांच्या रक्षणासाठी त्रिनेत्रधारी महादेव त्या लिंगात प्रकट झाले.
रक्षणार्थं महादेवो भक्तानां भक्तवत्सलः । हत्वा गजाकृतिं दैत्यं शूलेनावज्ञया हरः
भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी, भक्तवत्सल महादेवाने त्या हत्तीच्या रूपातील दैत्याचा तिरस्काराने त्रिशूळाने वध केला.
वासस्तस्याकरोत्कृत्तिं कृत्तिवासेश्वरस्ततः । तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो हि युधिष्ठिर
महादेवाने त्या दैत्याची कातडी वस्त्र म्हणून घेतली; म्हणून त्यांना कृत्तिवासेश्वर म्हणतात. त्या ठिकाणी, युधिष्ठिरा, ऋषींनी उच्चतम सिद्धी प्राप्त केली.
तेनैव च शरीरेण प्राप्तास्तत्परमं पदम् । विद्याविद्येश्वरा रुद्राः शिवा ये च प्रकीर्त्तिताः
त्याच देहाने त्यांनी ते परम पद प्राप्त केले; विद्येचे आणि अविद्येचे अधिपती, तसेच जे शिव म्हणून ओळखले जातात ते रुद्र.
कृत्तिवासेश्वरं लिंगं नित्यमाश्रित्य संस्थिताः । ज्ञात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलं जनाः
कृत्तिवासेश्वराच्या लिंगावर आधार ठेवून हे नेहमी स्थिर आहेत; कलियुगाचे भयाण स्वरूप, अधर्माने भरलेले, हे लोक जाणतात.
कृत्तिवासं न मुंचंति कृतार्थास्ते न संशयः । जन्मांतरसहस्रेण मोक्षो यत्राप्यते न वा
ते कृत्तिवासाला कधीच सोडत नाहीत; ते पूर्ण झाले आहेत, यात शंका नाही. हजारो जन्मानंतरही मोक्ष मिळो किंवा न मिळो.
एकेन जन्मना मोक्षः कृत्तिवासेऽत्र लभ्यते । आलयं सर्वसिद्धानामेतत्स्थानं वदंति हि
इथे कृत्तिवासाजवळ एका जन्मातच मोक्ष मिळतो; हे स्थान सर्व सिद्धींचे निवासस्थान म्हणून ओळखले जाते.
गोपितं देवदेवेन महादेवेन शंभुना । युगेयुगे ह्यत्र दांता ब्राह्मणा वेदपारगाः
देवतांचा देव, महादेव शंभू यांनी हे स्थान गुप्त ठेवले आहे; प्रत्येक युगात, शिस्तबद्ध व वेदपारंगत ब्राह्मण येथे असतात.
उपासंते महात्मानं जपंति शतरुद्रियम् । स्तुवंति सततं देवं त्र्यंबकं कृत्तिवाससम् । ध्यायंति हृदये देवं स्थाणुं सर्वांतरं शिवम्
ते महात्म्याची उपासना करतात, शतरुद्रीय जप करतात, सतत त्र्यंबक, कृत्तिवास या देवाची स्तुती करतात आणि हृदयात सर्वांच्या अंतर्याम्या स्थाणु शिवाचे ध्यान करतात.
गायंति सिद्धाः किल गीतकानि वाराणसीं ये निवसंति विप्राः । तेषामथैकेन भवेद्विमुक्तिर्ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः
सिद्ध लोक गीते गातात, आणि वाराणसीत राहणारे ब्राह्मणही; त्यांच्यासाठी, कृत्तिवासाच्या शरण आलेल्याला मुक्ती मिळते.
संप्राप्य लोके जगतामभीष्टं सुदुर्लभं विप्रकुलेषु जन्म । ध्याने समाधाय जपंति रुद्रं ध्यायंति चित्ते यतयो महेशम्
या जगात अत्यंत दुर्मिळ आणि सर्वांच्या इच्छेप्रमाणे ब्राह्मणकुळात जन्म मिळाल्यावर, यती ध्यानात रुद्राचा जप करतात आणि मनात महेशाचे ध्यान करतात.